Türkçe sözlü söylemde ödünleme ve işlevleri

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2019

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: DERYA AYDIN

Danışman: GÜLSÜM SONGÜL ERCAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Dilde ödünleme alanyazında iki tümce arasındaki uyumsuzluk ya da çatışma, amacına ulaşamamış bir beklenti ya da şaşırtıcı bir sonuç, bir normdan sapma, olası bir engel, nedensel bir ilişkinin olumsuzlanması, şaşırma, karşıt beklenti ya da uygunsuzluk olarak tanımlanmaktadır. Ödünleme bağlaçlar, ilgeçler, ulaçlar gibi farklı dilsel kaynaklarla ya da bağlamdan elde edilen ipuçlarına dayanılarak örtük olarak gerçekleştirilebilmektedir. Öte yandan, alanyazında farklı dillerde ödünlemenin nasıl yapıldığı ile ilgili kavram karmaşasının giderilmesi amacıyla, bir tümcedeki ödünleyici ilişkiyi göstermeye yarayan tüm yapılar ödünleyici dilsel kaynak ya da ödünleyici söylem belirleyici olarak da kabul edilebilmektedir. Sözlü söylemde ödünleme karşıtlığın gösterilmesi, olası yanlış anlaşılmaların önlenmesi, düzeltme/onarım, uzlaşma, konu yönetimi yapma işleviyle kullanılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkçede ödünlemenin hangi dilsel kaynaklarla gerçekleştirildiğinin ve sözlü söylemde hangi işlevleri yerine getirdiğinin Etkileşimsel Dilbilim (ED) çerçevesinde saptanmasıdır. Çalışmanın veritabanı Türkçe gündelik konuşma örneklerinden oluşan altı saatlik ses kaydından elde edilen çevriyazı metinlerinden oluşmaktadır. Çalışmanın bulguları Türkçe sözlü söylemde ödünlemenin yoğun olarak örtük biçimde değil, bir dilsel kaynak kullanılarak açık biçimde gerçekleştirildiğini ve en sık kullanılan ödünleyici dilsel kaynağın ama olduğunu ortaya koymuştur. İşlevler açısından bakıldığında ise Türkçe sözlü söylemde ödünlemenin en çok karşıtlığın gösterilmesi amacıyla kullanıldığı saptanmıştır. Anahtar Sözcükler: Ödünleme, Sözlü Söylem, Etkileşimsel Dilbilim, Söylem Çözümlemesi