Stomalı Bireylerde Sağlık Okuryazarlık Düzeyi ile Stomaya Uyum Arasındaki İlişkinin İncelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Hemşirelik Anabilim Dalı , Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÜLBAHAR SÖZER
Danışman: Özlem Bilik
Özet:Çeşitli hastalıkların tedavisinde açılan bağırsak stomasının en sık yapılma nedeni kolorektal kanserlerdir (Karabulut ve ark., 2012; Özaydın ve ark., 2013). Artan kolon kanseri insidansından dolayı her geçen gün stoma açılması işlemi de artmaktadır (Ferlay ve ark., 2018; Türkiye Kanser İstatistikleri, 2017; Simmons ve ark., 2007; Arnold ve ark., 2017). Stoma; travma, inflamatuar bağırsak hastalıkları, kanser gibi birçok durumda yaşam kurtaran cerrahi bir girişim olmasına rağmen bireyin fizyolojik, sosyal ve psikolojik açıdan çeşitli sorunlar yaşamasına neden olabilmektedir. Stoma açılması bireyin; sosyal izolasyon yaşamasına (Tao ve ark., 2014; Nasvall ve ark., 2017), ailesel ve sosyal yaşam sorunlarına (Bazalinski ve ark., 2014; Karadağ ve ark., 2011), beden imajının bozulmasına (Kiliç ve ark., 2012; Krouse ve ark., 2007), psikolojik sorunlara (Ayaz ve ark, 2019; Kenderian ve ark., 2014), cinsel işlevlerde bozukluk (Sun ve ark., 2016) gibi olumsuz sonuçlara neden olabilmektedir. Tüm bu değişikler bireyin stomalı yaşama uyumunu olumsuz etkileyebilecek düzeyde olabilmektedir (Taylan ve ark., 2017; Koplin ve ark., 2016; Iqbal ve ark., 2016; Chau ve ark., 2007). Stoma açılan bireylerde uyum sürecini; bireyin kendine yetebilme duygusu (Karaveli ve ark., 2014), sosyal destek faktörleri (Duruk ve ark., 2013), yaş, eğitim durumu, cinsiyet vb. sosyodemografik özellikleri (Karadağ ve ark., 2015; Karabulut ve ark., 2014; Brown ve ark., 2005) gibi pek çok faktör etkileyebilmektedir. Kadınların erkeklere göre ostomi uyum puanlarının daha düşük olduğu (Karadağ ve ark., 2015), eğitim seviyesi yükseldikçe uyum sorunlarının arttığı (Karabulut ve ark.,2014), evli olan (Duruk ve ark., 2013) ve stoma açılan bireylerin stoma uyumunun daha iyi olduğu bildirilmiştir. Konuya ilişkin yapılan diğer araştırmalara göre stoma bölgesinin işaretlenmesinin (Çevik ve ark., 2020), ameliyat öncesi ostomi açılacağının hastalara bildirilmesinin (Çevik ve ark., 2020), rahat ve hastanın mahremiyetinin korunduğu ortamlarda stoma bakımının gerçekleştirilmesinin (Karabulut ve ark., 2014), stoma açıldıktan sonra geçen sürenin ve sosyal desteğin uyumu olumlu yönde etkilediği; ayrıca kadınlarda stomaya uyumun erkeklerden daha fazla zaman aldığı (Piwonka ve ark., 1999; Yasemin ve ark., 2020) ve stoma bakımını bireyin kendisinin yapmasının stomaya uyumu artıran en önemli faktörlerden biri olduğu belirtilmiştir (Çevik ve ark., 2020). Bireyin sağlık okuryazarlık düzeyinin de stomaya uyum sürecini etkileyebileceği düşünülmektedir. Sağlık okuryazarlığı (SOY) günümüzde sağlık alanında önemli bir konu haline gelmektedir. DSÖ tarafından "Sağlığın korunması ve sürdürülmesi için bir bireyin sağlık bilgisine ulaşma, anlama ve kullanma becerisi" sağlık okuryazarlığı olarak tanımlanmaktadır (WHO, 2016). Düşük sağlık okuryazarlığı sorunu küresel bir sorun olup, yapılan çalışmalarda bireylerin yetersiz sağlık okuryazarlık düzeyine sahip oldukları bildirilmiştir (Sahm ve ark., 2012; Paasche-Orlow ve ark., 2005; Sorenson ve ark., 2015; Wang ve ark., 2017; Shabi ve ark., 2018). Ülkemizde yapılan bir araştırma sonucunda da durumun benzer olduğu görülmüştür (Özkan ark., 2018). Sağlık okuryazarlığı ile ilgili çalışmaların akut ve kronik hastalıklarda ilaç uyumuna odaklandığı görülmektedir (Öztaş ve ark., 2019; Bakan ve ark., 2021; Özonuk ve ark., 2019; Cabellos ve ark., 2018). Toplumun bir parçası olan stomalı bireylerin sağlık okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi önemli olup, bu hastaların sağlık okuryazarlık düzeyinin ne olduğunun ve stomaya uyum düzeyi ile ilişkinin bilinmesine gereksinim vardır.