İmparatorluktan cumhuriyet'e Türkiye'de petrol politikaları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkilap Tarihi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SULTAN CİVCİ
Danışman: Hasan Taner Kerimoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Eski çağlardan beri pek çok alanda kullanılan petrol, sanayi ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte kullanım alanlarının hızla arttığı temel enerji kaynağı olmuş ve yüzyıllardır devletlerin dış politika stratejilerini belirlemiştir. 19. yüzyılda rafineri teknolojisinin gelişmesiyle tüketimi her geçen gün artarak, büyük devletleri petrol yataklarının bulunduğu coğrafi bölgeler üzerine stratejiler geliştirmeye yöneltmiştir. Dünya üzerinde petrolün yoğun olarak tüketildiği coğrafyalar ile petrol kaynaklarının en yoğun olarak bulunduğu bölgeler birbirine oldukça uzaktır. Bu nedenle bu temel enerji kaynağına sahip olma isteği, ülkeleri ekonomik ve siyasi yönden farklı politikalara yöneltmiştir. 19. yüzyılda bilinen en önemli petrol yatakları, Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliği altında bulunan Ortadoğu'da bulunmaktadır. Bu bölgeye ulaşmak amacıyla birçok devlet, dönemin en hızlı ve etkin aracı olan demiryolu sistemini kullanmak istemiştir. Osmanlı Devleti'nin bu konuda Almanlara imtiyaz tanıması, bölgedeki çıkarları tehlikeye düşecek olan dönemin diğer büyük devletlerinin tepkisine yol açmıştır. Ortadoğu petrollerini ele geçirmek isteyen devletler, Osmanlı üzerine çeşitli ekonomik ve siyasi baskılar uygulamışlar ve sonucunda da birtakım avantajlara sahip olmuşlardır. Böylece, Osmanlı toprakları emperyal devletlerin güç gösterisi alanına dönmüştür. Ortadoğu petrolleri için hakimiyet yarışı hızlanırken, Anadolu'da da emperyal mücadele devam etmiştir. Ekonomik geri kalmışlığından dolayı çağın gerekli kıldığı atılımları kendisi yapamayan Osmanlı Devleti, 20. yüzyıla girerken yabancı sermaye için en önemli sömürü bölgelerinden birisi olmuştur. Sanayi ve teknolojinin yaygınlaşmasıyla petrolün değerinin sürekli artması, petrolle bağlantılı coğrafi bölge kontrolünü, sanayileşen büyük devletler için vazgeçilemez hale getirecektir. Zengin petrol yataklarını elinde bulunduran Osmanlı Devleti üzerine artan baskılar ve uluslararası rekabet, dünyayı büyük savaşa götürecektir. Savaş sonunda Osmanlı İmparatorluğu sona ererken, Ortadoğu'nun zengin petrol rezervlerinin bulunduğu topraklar da elden çıkacaktır. Ancak emperyal güçler savaş sonrasında kurulan yeni devletlerle de, petrol mücadelelerini farklı şekillerde sürdürmeye devam edeceklerdir. Anahtar Kelimeler: Emperyalizm, Büyük Devletler, Demiryolları, Petrol, Ortadoğu, Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu.