Perinatal kaygı ve depresyon için bibliyoterapi odaklı ve internet üzerinden uygulanan bir müdahalenin geliştirilmesi ve etkilerinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İLKYAZ KAYA YILDIRIM
Danışman: Gülay Dirik
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Perinatal dönemde kaygı ve depresyon en yaygın görülen iki psikolojik sorun olup, hem anne hem bebek açısından çeşitli psikolojik ve fiziksel olumsuzluklara yol açabilmektedir. Bu çalışmanın amacı, perinatal döneme özgü olarak geliştirilen internet temelli bir bibliyoterapi programının kaygı, gebelikle ilişkili kaygı, depresyon, davranışsal aktivasyon, duygu düzenleme güçlüğü, endişe şiddeti ve algılanan sosyal destek üzerindeki etkilerini incelemektir. Çalışma, bekleme listesi kontrollü, tek-kör, rastgele atamalı bir desenle yürütülmüştür. Gestasyonel (gebelik) yaşı en fazla 30 hafta olan, nullipar (başka çocuğu olmayan), kaygı düzeyi yüksek, yaş ortalaması 30 olan 52 gebe katılımcı müdahale ve kontrol gruplarına rastgele atanmıştır. Bu tez çalışması kapsamında geliştirilen müdahale, Bilişsel Davranışçı Terapi temelli ve duygu düzenleme, bilinçli farkındalık ve Birleşik Protokol ilkelerini içeren 10 modüllük bir bibliyoterapi programı olarak internet üzerinden sunulmuştur. Değerlendirmeler müdahale öncesi (T1), sonrası (T2) ve iki ay sonra izlemde (T3) yapılmıştır. Çalışmada Hastane Kaygı ve Depresyon Ölçeği, Edinburgh Doğum Sonrası Depresyon Ölçeği, Gebelikle İlişkili Kaygı Ölçeği, Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği, Davranışsal Aktivasyon Depresyon Ölçeği, Endişe Şiddeti Ölçeği ve Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği uygulanmıştır. Müdahalenin etkisini sınamak için 2(Müdahale ve kontrol grubu)×2(Müdahale öncesi ve sonrası) tekrar ölçümlü karma ANOVA (gerekli hallerde kovaryans analizi) uygulanmış ve kısmi eta-kare ile etki büyüklükleri raporlanmıştır. Müdahalenin uzun zamanlı etkileri müdahale grubu için tekrar ölçümlü ANOVA ile üç farklı zaman açısından (Öntesdt, sontest ve iki aylık izlem) değerlendirilmiştir. Ayrıca müdahale etkisini daha ayrıntılı değerlendirebilmek amacıyla hem intention-to-treat hem per-protokol analizleri yürütülmüş; bireysel düzeyde klinik olarak anlamlı iyileşmeler raporlanmış ve takip ölçümünde katılımcıların gebe ya da lohusa olma durumuna bağlı olası farklılıklar ek analizlerle incelenmiştir. Bulgular, kontrol grubuna kıyasla müdahale grubunda genel kaygı, gebelikle ilişkili kaygı ve alt boyutlarında ve ayrıca depresyon düzeyleri ve duygu düzenleme güçlüğünde ve endişe şiddetinde anlamlı azalma; davranışsal aktivasyon ilke algılanan sosyal destekte anlamlı artış olduğunu göstermiştir. Etki büyüklükleri genel olarak orta-yüksek düzeydedir; tüm değişkenlerdeki iyileşmenin önemli bir kısmının iki ay sonraki izlemede korunduğu görülmüştür. Ayrıca bireysel düzeyde klinik anlamlı değişimi değerlendiren analizler, duygu düzenleme değişkeni hariç olmak üzere müdahale grubundaki iyileşmenin kontrol grubuna kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek olduğunu; takip ölçümünde ise katılımcıların gebe ya da lohusa olma durumunun müdahale etkisinde ek bir farklılık yaratmadığını göstermiştir. Katılımcıların geribildirimleri müdahaleden yüksek derecede memnun kalındığını göstermiştir. Sonuç olarak, internet temelli bibliyoterapi, perinatal dönemde uygulanabilir, kaygı ve depresyon başta olmak üzere, davranışsal aktivayon, duygu düzenleme güçlüğü, endişe ve algılanan sosyal desteğe ilişkin belirtileri iyileştirmede etkili bir müdahale seçeneğidir. Gelecek çalışmalar, farklı risk profillerinde, daha büyük örneklemlerle ve trimester alt gruplarıyla genellenebilirliği sınamalıdır.