Tematik harita kullanımının ortaöğretim öğrencilerinin çevre sorunlarına yönelik farkındalığı üzerindeki etkisi ve ölçek geliştirme çalışması
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HİLAL OLCAY
Danışman: HASAN ÇUKUR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ne yazık ki dünyanın farklı coğrafyalarında değişik tip ve boyutlarda çevre sorunları ile karşılaşmak nerdeyse sıradan bir olay haline gelmiş hatta kanıksanmıştır. Örneğin; insanlar evine yakın mesafede kurulmuş olan fabrikanın havaya verdiği zararı, sabahları işe veya okula giderken yanından geçtiği su kaynağındaki kirliliği, dalından koparıp tükettiği sebze ve meyvedeki kimyasal kirleticilerin farkında olmadan hayatlarını sürdürmeye devam ettikleri görülmektedir. Bu olumsuzlukların yaşandığı yerlerden birinin de Kemalpaşa Ovası olduğu düşünülmektedir. Kemalpaşa'nın topografik olarak elverişli olması, ılıman iklim şartlarının görülmesi, su kaynaklarının varlığı, verimli tarım alanlarının bulunması, çeşitli yeraltı kaynaklarının çıkarılması, farklı ulaşım yolları üzerinde yer alması, hammadde, pazarlar ve İzmir'e yakınlık gibi etkenler yörede Kemalpaşa ve Bağyurdu Organize Sanayi Bölgelerinin kurulmasına, ayrıca sanayi tesislerinin ova tabanı boyunca büyümesine ve yerleşim birimleri ile birleşmesine neden olmuştur. Ovaya kurulan sanayi tesisleri; sanayi faaliyetlerinin hız kazanarak birincil ekonomik faaliyet konumuna geçmesine, belirli bir nüfusu beraberinde getirerek plansız yapıların inşasına ve birtakım çevre sorunun oluşmasına ortam hazırlamıştır. Kemalpaşa Ovası'nda kurulu tesisler ile yerleşim alanlarından çıkan katı ve sıvı atıklar, tarımsal üretimi arttırmak için yapılan bilinçsiz ilaçlama ve gübreleme faaliyetlerinin geride bıraktığı kimyasal atıklar ile ulaşımdan kaynaklanan atıkların Kemalpaşa'daki kirlilik kaynaklarından yalnızca birkaçı olduğu bilinmektedir. Başta Kemalpaşa olmak üzere Türkiye'de birçok noktada maalesef çevre sorunları yerel halk tarafından yeterince fark edilememektedir. Tüm bu çevre sorunlarının kontrol altına alınıp çözülebilmesinin yerel halkın yaşadıkları yerdeki durumun farkında olmasıyla mümkün olabileceği düşünülmektedir. Bu araştırma ile tematik harita kullanımının ortaöğretim öğrencilerinin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarına dair farkındalıklarındaki değişimin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Araştırmanın diğer bir amacı ise öğrencilerin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarını ölçecek geçerli ve güvenilir farkındalık ölçeği geliştirmektir. Araştırmanın ölçek geliştirme aşamasında farklı ortaöğretim kurum ve kademelerinde eğitimine devam etmekte olan öğrenciler ile görüşülmüştür. Araştırma 2021-2022 eğitim öğretim yılında gerçekleştirilmiştir. Kontrol maddesini işaretleyen ve uygun işaretleme yapmayan 198 katılımcının verileri araştırmaya dahil edilmemiştir. 333 katılımcının verileriyle açımlayıcı faktör analizi, 377 katılımcının verileri ile doğrulayıcı faktör analizi yapılmıştır. Analizler neticesinde 17 madde 3 faktörden oluşan "Yaşanılan Yerdeki Çevre Sorunlarına Yönelik Farkındalık Ölçeği" elde edilmiştir. Ölçeğin faktörleri; "Sanayi kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık", "Tarım kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık" ve "Çözüm önerilerine yönelik farkındalık" şeklinde isimlendirilmiştir. Geliştirilen ölçeğin Cronbach's Alpha güvenirlik katsayısı ,909 olarak hesaplanmıştır. Araştırmanın öğrencilerin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarına dair farkındalıklarını tespit etme kısmında; nicel araştırma yöntemlerinden deneysel model kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, İzmir Kemalpaşa'da öğrenim görmekte olan ortaöğretim 11. sınıf öğrencileri oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemini ise Ferzent Bulum Anadolu Lisesi'nde 2022-2023 eğitim öğretim yılı birinci döneminde öğrenim gören 11/G (kontrol grubu) ve 11/F (deney grubu) şubeleri meydana getirmiştir. Kontrol ve deney gruplarında yirmi beşer katılımcı yer almıştır. "Çevre Sorunları ve Türleri" konusunun öğrencilere aktarılmasında deney ve kontrol gruplarında farklı öğretim stratejileri kullanılmıştır. Kontrol grubunda sunuş yoluyla öğretim stratejisi; deney grubunda ise bilinenden bilinmeyene ve yakından uzağa ilkeleri ile buluş yoluyla öğretim stratejisinden yararlanılmıştır. Bu doğrultuda; deney grubu öğrencilerine yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarına dair "CBS" ile hazırlanmış tematik haritalar gösterilmiş, öğrencilerin sorunları ve nedenlerini fark ederek kendi çevrelerinden örnekler sunmaları beklenmiş ve öğrencilerin kendi aralarında mevcut sorunlara yönelik çözüm önerilerini tartışmaları için fırsat tanınmıştır. Uygulama süreci her iki grupta da 1 hafta içerisinde (2 ders saati) gerçekleştirilmiştir. Araştırmada veri toplama aracı olarak "Yaşanılan Yerdeki Çevre Sorunlarına Yönelik Farkındalık Ölçeği" ön test ve son test olarak kullanılmıştır. Uygulama öncesinde farkındalık ölçeği ön test olarak uygulanmış deney ve kontrol grupları arasında istatistiksel açıdan belirgin bir farklılık bulunmadığı saptanmıştır. Bu durum deney sonrası gruplar arasında ortaya çıkabilecek herhangi bir farkın deney öncesindeki farklılıklardan kaynaklanma varsayımını desteklememektedir. Araştırmanın sonucunda; kontrol grubu öğrencilerinin ön test ve son test farkındalık puanları karşılaştırıldığında sayısal olarak bir artış gözlenmiş, istatistiksel olarak ise belirgin bir farklılığa ulaşılamamıştır. Deney grubunda bulunan öğrencilerin ön test ve son test farkındalık puanlarında istatistiksel açıdan belirgin bir farklılık saptanmıştır. Bu farklılığın faktörlere göre değişiklik gösterip göstermediği incelenmiş "Sanayi kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık" ve "Tarım kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık" faktörlerinde istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir. Bu farklılığın etki değeri incelendiğinde ise "çok büyük etki" sonucuna ulaşılmıştır. Kontrol ve deney gruplarının son test puanları incelendiğinde gruplar arasında sayısal olarak bir fark bulunmuş ancak istatistiksel açıdan belirgin bir farklılık tespit edilememiştir. Deney ve kontrol gruplarının son test puanlarının ölçeğin faktörlerine göre dağılımı farklılık gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. "Sanayi kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık" ile "Tarım kaynaklı çevre sorunlarına yönelik farkındalık" faktörlerinde bulunan ifadelere ilişkin farkındalık ön testte kontrol grubunda daha yüksek düzeyde bulunmuşken son testte ise tam tersi bir durum oluşmuş ve deney grubunda bu faktörlere ilişkin farkındalığın daha yüksek düzeyde olduğu saptanmıştır. "Çözüm önerilerine yönelik farkındalık" faktörüne ilişkin değerler ön testte deney grubunda yüksek düzeyde iken son testte kontrol grubu lehine bir yükseliş saptanmıştır. Kontrol ve deney gruplarının son test-ön test fark puanları arasında belirgin bir farklılık bulunmuş, bu farklılığın etki büyüklüğünün ise "orta etki" olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Kısacası öğrencilerin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarına dair farkındalıklarında; çeşitli ilke, öğretim stratejisi ile araçların (tematik haritalar) kullanıldığı uygulamanın, kontrol grubuna nazaran daha etkili olduğu tespit edilmiştir. MEB tarafından 2022-2023 eğitim öğretim yılından itibaren 6., 7. ve 8. sınıflarda okutulmaya başlanan "Çevre Eğitimi ve İklim Değişikliği" dersi içeriği ve kitapları yerel boyutlarda hazırlanarak öğrencilerin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarına dikkatini çekecek tematik haritalar ile fotoğraflar ders kitaplarına eklenebilir. Ayrıca dersin 6. sınıftan daha erken seviyelerde başlaması için düzenlemeler yapılabilir. "Çevre Eğitimi ve İklim Değişikliği" dersi kapsamında öğrencilerin yaşadıkları yerdeki çevre sorunlarını fark edebilecekleri ve nedenlerini sorgulayabilecekleri arazi çalışmaları düzenlenmesi önerilebilir. Ayrıca Kemalpaşa'da verimli tarım ve orman alanlarının sürdürülebilirliği için ekolojik ve ekonomik kararlar alınırken gerekli özenin gösterilmesi önerilebilir. Anahtar Kelimeler: Tematik harita, çevre eğitimi, çevre sorunları, çevre farkındalığı.