Tıkınırcasına Yeme Bozukluğunda Stresin "İstek" ve "Beğeni" Davranışı Üzerindeki Etkisi: Temel İnançlar, Duygu Düzenleme ve Dürtüselliğin Rolü
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SABINA HUSEYNBALAYEVA
Danışman: Derya Durusu Emek Savaş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tıkınırcasına Yeme Bozukluğunun (TYB) en önemli belirtilerinden biri gıda alımına ilişkin yaşanan kontrol kaybıdır. TYB belirtileri yaşayan bireylerin yeme atakları sonrası suçluluk, üzüntü ve iğrenme duyguları (olumsuz duygular) yaşadıkları bilinmektedir. Bu olumsuz duyguların ortaya çıkma ve sürdürülme sebeplerinin bilişsel çarpıtmalar olabileceği ve bu durumlarla baş etme stratejilerinin eksik olmasının, duygu düzenleme güçlüğü yaşamaları ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Gıda tüketiminin kısa süreli bile olsa hafifletme ve rahatlama etkisi sebebi ile bireyler gıda tüketimini ödül olarak algılamakta ve dürtüsel davranışlar sergilemektedirler. İnsan ödül sistemi, teşvik edici belirgin kuramı bağlamında "isteme" ve "beğenme" olarak bilinen iki ana bileşenden oluşmaktadır. Bu bileşenler birbirleri ile yakından ilişkili olsa da nörobiyolojik ve psikolojik olarak birbirlerinden belirli koşullarda ayrılmaktadırlar. Bu bağlamda, TYB belirtilerini ortaya çıkarabileceği düşünülen bu değişkenlerin bir arada değerlendirilmesinin önemli olduğu düşünülmüştür. Bu çalışmanın amacı, TYB düzeyinin stres altında tercihleri ne şekilde etkilediğini ve bu etkide duygu düzenleme, dürtüsellik ve temel inançların rolünün incelenmesidir. Çalışma korelasyonel ve deneysel aşamalardan oluşmaktadır. Korelasyonel aşama 466 kadın ile yürütülmüş ve Sosyodemografik Bilgi Formu, Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu Ölçeği, Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği- Kısa Formu, Barrat Dürtüsellik Ölçeği-Kısa Formu, Bilişsel Çarpıtmalar Soru Formu kullanılmıştır. Bulgular, model kapsamında duygu düzenleme güçlüklerinin, bilişsel çarpıtmaların ve dürtüsellik düzeyinin TYB belirtilerinin yordayıcısı olduğunu ve bilişsel çarpıtmalar ile TYB belirtileri arasındaki ilişkide duygu düzenleme güçlüklerinin ve dürtüsellik düzeyinin aracı rolü olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmanın deneysel aşaması TYB belirtileri (2 düzey: düşük, yüksek) ve stres düzeyi (2 düzey: düşük, yüksek) değişkenlerinin "isteme" ve "beğenme" durumlarına etkisinin belirlenmesi adına 2x2 gruplararası desen ile tasarlanmıştır. Çalışmanın örneklemini 131 kadın katılımcı oluşturmuştur. Bulgular, stresin ve TYB belirtilerinin tatlı, tuzlu ve sağlıklı gıdaları "isteme" ve "beğenme" durumlarına etkisi olduğunu, stresli ve TYB belirtileri yüksek bireylerin kalorili gıdaları tercih ettiklerini göstermektedir. Elde edilen bulgular, güncel alanyazında yer alan çalışmalar ışığında tartışılarak, çalışmanın sınırlılıkları ve güçlü yanları aktartılmış ve gelecek çalışmalar için öneriler sunulmuştur.