Dede Korkut anlatılarının karşıtlıklar kuramına göre çözümlemesi ve bu kuramın anlatı öğretiminde kullanımı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2004
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÜMRAL KIRMAN
Danışman: VELİ DOĞAN GÜNAY
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Karşıtlıklar, her zaman insanın bilincinde, merakını gidermek için kullandığı bir araç olmuştur. Merak duygusuna bağlı olarak insan, yabanıl bireylikten yabanıl toplumsallığa, kültürel toplumsallıktan kültürel bireyselliğe zihinsel ve sosyal bir dönüşüm yaşamıştır ve yaşamaya devam etmektedir. İnsan bilincinin kültürel ürünleri olan sözlü ve yazılı anlatılar bu anlamda, bu dönüşümün ve gelişimin kesitlerini içermeleri bakımından anlamlıdır. Bu anlatılardan biri de önemli Türk kültürü ürünlerinden biri olan Dede Korkut Oğuznameleri'dir. Dede Korkut Oğuznameleri'ni oluşturan on iki anlatı, Oğuzların insanî zaaflarını, tutkularını, endişelerini, acılarını, sevinçlerini birbirlerine bakışlarını, toplu yaşama felsefelerini, geleneklerini, bireysel ve toplumsal mücadelelerini, yaşamı algılayışlarını, insana ve eşyaya bakışlarını ve bunların paralelinde doğadan kültüre doğru yaptıkları bireysel ve toplumsal yolculukları yansıtan edebî metinlerdir. Bu tezde, Dede Korkut Anlatılarını daha iyi anlayabilmek ve çözümleyebilmek için temeli ikili karşıtlıklara dayanan Claude Levi-Strauss'un söylenlerin yapısını çözümlemede kullandığı "dizeleme yöntemi"nden yararlanılmış olup on iki anlatı hem dizisel hem dizimsel olarak sınıflandırılmıştır. Hem sosyal antropolog Claude Levi Strauss'un hem Amerikalı düşünür Camille Paglia'nın "ikili karşıtlıklarda ilgili görüşleri dikkate alınarak anlatı metinlerinin yorumlanması yoluna gidilmiş, tartışılan karşıtlıklar, her bölümle ilgili olarak daha net ve açık izlenebilmeleri için tablolaştırılmıştır. Tezde Dede Korkut Anlatılarının çözümlenmesinde metin esas alınmış, olaylar ve kişiler, tarihle ya da tarihî kişiliklerle ilişkilendirilmemiştir.Dede Korkut Anlatıları, "Doğa-Kültür Karşıtlığı" bağlamında ele alınmış olup, doğa ve kültürün alt karşıtlıkları sayılabilecek toplumsallık ve bireysellik karşıtlığı çerçevesinde incelenmiştir. Toplumun, bireyin yaklaşım ve yaptırımlarına bağlı olarak; "Toplumsal Yaklaşım-Toplumsal Yaptırım", "Bireysel Yaklaşım-Bireysel Yaptırım" biçiminde yorumlanmıştır. Toplumsal yaklaşım, "şölen-(av) savaş"; toplumsal yaptırım, "kabul görme-kabul görmeme"; Bireysel yaklaşım, "uzlaşma-mücadele", Bireysel yaptırım; "otorite sahibi olma-otorite yitimi" alt gruplarına ayrılmıştır. On iki anlatı metni bu alt gruplara dizisel ve dizimsel olarak yerleştirilmiş, böylelikle yeniden okunmuştur. Anlatılarda, yine "Doğa-Kültür Karşıtlığı" çerçevesinde "Sosyal Yaşama ve Ritüellere Bağlı Karşıtlıklar", "Cinsiyete Dayalı Karşıtlıklar", "Renklere Bağlı Karşıtlıklar", "Mitolojik Motiflere Bağlı Karşıtlıklar", "Siyasî Düzene Bağlı Karşıtlıklar", "Akrabalık ilişkilerine Bağlı Karşıtlıklar", "Kahramanlar Arası Karşıtlıklar", "Zaman ve Mekân Karşıtlıkları" değerlendirmeye alınmıştır. Tezin ikinci bölümünde, Karşıtlıklar Kuramının anlatı öğretiminde nasıl kullanılabileceği üzerinde durulmuş ve bu kuramla bir anlatıya farklı yönlerden bakmanın onu daha iyi anlamak için bir yol olduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Böylelikle, Dede Korkut Anlatılarının on ikisi bir arada özellikle doğa-kültür karşıtlığı açısından değerlendirilmiş, birbiriyle ilişkileri ve on iki anlatının söylenildiği gibi bir büyük destanın parçaları olup olmadığı konusuna da açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Anahtar sözcükler: Anlatı, söylenlerin yapısı, ikili karşıtlık, doğa- kültür karşıtlığı, dizimsel, dizisel