Arkeolojik Metodoloji'nin Endüstriyel Arkeoloji bağlamında Haluk Sağlamtimur Kibrit Kutusu Koleksiyonuna uygulanması

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NERGİZ YİĞİT

Danışman: AHMET UHRİ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Türkiye Ekonomisi'nin kuruluş aşamasındaki ilk endüstriyel girişim olan, ancak günümüzde değişen ekonomik koşullar altında Türkiye piyasasında varlığını sürdüremeyen kibrit endüstrisinin somut kalıntılarından birisi kibrit ve kutusudur. Birincil ihtiyaçların karşılanması için ateş yakmak amacıyla kullanılan kibrit ve kutusu, Türkiye'de 1900'lerden 2000'lere kadar günlük yaşamın önemli bir parçası olmuştur. Bu temel tüketim malı teknik işlevi yanı sıra, kutusu üzerinde yer alan grafik öğeler aracılığıyla toplumsal ortak belleğin sürdürülmesi ve toplumun bilinçlendirilmesi için bir toplum mühendisliği aracı olarak kullanılmış; alış-verişte para üstü yerine geçen bir ekonomik birim olmuş; günlük konuşmalarda ölçü birimi ve deyim olarak yer almıştır. Bu bağlamda, kibrit ve kutusu Türkiye endüstri kültürüne ait taşınır endüstri miraslarından olan bir seri imalat nesnesidir. Bu çalışmada Türkiye Kibrit Endüstrisi biyografik yöntemle incelenmiş, Doç. Dr. Haluk Sağlamtimur'a ait yaklaşık 25.000 adet kibrit kutusu barındıran koleksiyonda yer alan 1.505 adet yerli imalat kutudan oluşan amaca yönelik örneklem grubu belirlenmiş, bu örneklem grubu arkeolojik metodolojiyle analiz edilerek kataloglanmış, elde edilen somut ve somut olmayan tüm kalıntılar bağlamsal arkeoloji yaklaşımıyla değerlendirilerek arşivlenmiştir. Bu çalışma, endüstri mirasını yalnızca mimari veya teknolojik boyutuyla ele alan tek boyutlu endüstriyel arkeoloji çalışmalarından farklı olarak; üretilen hizmet ve ürünün de toplumla ilişki kurduğu görüşüne dayanarak gerçekleştirilmiştir ve disiplinler arası bir bakış açısına sahiptir. Döneminin üretim-tüketim ilişkilerinde ve günlük yaşamında önemli yer teşkil eden kibrit ve kutusunun teknolojik, sosyal, politik, iktisadi ve kültürel yapılar hakkında taşıdığı kalıntıları belirleyip bağlamsal olarak yorumlayan bu çalışmanın amacı; kamu yararına sunulacak bir Türkiye Kibrit Endüstrisi Arşivi oluşturulmasında altyapı olarak kullanılabilecek dokümantasyonu hazırlayarak endüstri kültür mirasının sürdürülebilirliğine katkıda bulunmaktır. Anahtar Kelimeler: Taşınır Endüstri Mirası, Endüstriyel Arkeoloji, Türkiye Kibrit Endüstrisi Arşivi.