Mimarlık ve edebiyat ilişkisinde zaman-mekan: Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir eseri üzerinden bir değerlendirme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYŞE PINAR SERİN GÜNER
Danışman: Hikmet Gökmen
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Artan disiplinler arası etkileşimler bilgi alanlarını ve bilgi üreten disiplinlerin bilgiyi üretirken gerçekleştirdiği düşünme ve üretim biçimlerini, araştırma ve uygulamaya dair yöntem ve yaklaşımlarını farklılaştırmış ve birbirine yakınlaştırmıştır. Mimarlık da edebiyat da kendi bilgisini ve üretimini toplumsal dinamikler aracılığıyla üreten toplumsal disiplinler olarak disiplinler arası etkileşimlerin odağında iki bilgi üretim alanıdır. Toplumsal alanda her türden deneyimin gerçekleştiği ortam olarak mekân, aynı zamanda edebi eserde ele alınan olayların da sahnesidir. Benzer şekilde mimarlık da kendi bilgi alanını yalnızca fiziksel mekân üretimi üzerine konumlandırmaz. Edebi mekân, dil ve metin yoluyla mekâna dair bilgi üretimini zenginleştiren bir mekânsal bilgi üretim alanıdır. Mimarlık ve edebiyat arasında dil, metin, mekân ve mekânın kullanımına dair gerçekleşen bu çok yönlü etkileşimin zaman-uzam boyutuyla irdelenmesi çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Çalışma, mimarlık ve edebiyat ara kesitinde zaman-uzamı ele alırken her iki disiplinde de mekâna dair düşünmeye olanak sağlayan coğrafya disiplininden ve araçlarından yararlanılmaktadır. Edebi mekânın araştırılmasında belirlenen coğrafi bakış açısı, yazarın hayat ve edebiyat coğrafyası ve edebi eserde anlatılan olayların geçtiği coğrafi bağlamla birlikte çok yönlü ele alan edebiyat coğrafyası kavramı olarak belirlenmektedir. Coğrafi bakış açısıyla mimarlık ve edebiyat ilişkisine odaklanarak iki disiplinin ara kesitinde zaman-uzam ekseninde gerçekleşen mekânsal bilgi üretimini, haritalar aracılığıyla mekânsal temsillere dönüştürmektedir. Coğrafya disiplinine ait düşünme biçimleri ve mekânsal temsillerin araçsallaşarak zamana ve uzama dair farklı bakış açıları sunmaktadır. Çalışmada zaman-uzam ilişkisi Rus edebiyat teorisyeni Mikhail Bakhtin'in kavramsallaştırdığı "kronotop" kuramıyla araştırılmaktadır. Bakhtin'in dilbilim ve edebiyat teorisi alanında zaman ve uzamın birlikteliğini tariflediği kronotop kuramı, mimarlık dışı bir düşünce üretme biçimi olarak mimarlık alanının bilgisine farklı perspektifler sunmaktadır. Çalışmada kronotop kuramı, Türk Edebiyatında zamana, mekâna ve mimariye verdiği önemi edebiyatında ve yaşamında belirgin biçimde gözlemlenebilen edebiyatçı Ahmet Hamdi Tanpınar ve Tanpınar'ın Beş Şehir eseri üzerinden ele alınmaktadır. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın edebi kişiliğinin oluşumunda ve edebiyatında, yaşadığı ve eserlerinin de zamansal aralığını oluşturan Türk modernleşme süreci etkili olmaktadır. Türk Modernleşme süreci boyunca toplumsal ortamda hâkim olan eski-yeni, gelenek-modern arasında yaşanan gelgitler Tanpınar edebiyatına da yansımaktadır. Tanpınar'ın edebiyatı ve edebiyat coğrafyası zaman-uzam perspektifinden coğrafi bakış açısıyla okunabilmektedir. Beş Şehir denemesi, Tanpınar'ın dönemin toplumsal ortamının siyasi, kültürel, sosyal ve gündelik hayata yansımalarını mekânın ve kentin dönüşümü üzerinden okuduğu bir mekân anlatısıdır. Tanpınar'ın şahsi yaşamında da önemli yer tutan bu şehirler yazarın edebiyat coğrafyasıyla birlikte zaman-uzam perspektifinden kronotopik bir okumaya tabi tutulmaktadır. İçerik analizi yöntemiyle irdelenen Beş Şehir'de (Konya, Ankara, Erzurum, Bursa, İstanbul) tespit edilen önemli zaman-uzam durumları kronotopik haritalar ile edebi mekâna dair mekânsal veri sunmaktadır. Edebiyat ve dilbilim alanından ortaya çıkan kronotop kuramı ile geliştirilen zaman-uzam kavrayışı, mimarlık ve edebiyat arasındaki ilişkinin sınırlarını genişletmekte ve mekânsal bilgiye katkı koymaktadır.