Bilişsel davranışçı psikoeğitim programının otizmli çocuğu olan annelerin duygu durumları, psikolojik iyi oluş ve yaşam doyumları üzerindeki etkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Özel Eğitim Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HÜSEYİN MUTLU
Danışman: VESİLE YILDIZ DEMİRTAŞ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Otizm, iletişim ve sosyal etkileşimde sınırlılıklar, kısıtlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar ile kendini gösteren nöropsikolojik bir bozukluktur. Bu çoğul kısıtlılık alanları gerek otizmli bireyleri gerekse de ebeveynleri çoğunlukla olumsuz etkilemektedir. Otizme ilişkin araştırmalar ebeveynlerin depresyon, kaygı ve stres gibi olumsuz duygu durumlarını tipik gelişim gösteren çocukların ailelerinden daha fazla yaşadıklarını göstermektedir. Bununla birlikte ebeveynlerin algılanan yaşam kalitesi, yaşam doyumu ve psikolojik iyi oluş düzeylerinin de çoğunlukla düşük seviyede olduğu belirtilmektedir. Yapılan kapsamlı araştırmalar, otizmli çocuğu olan anne babaların yaşadıkları olumsuzlarla ilişkili faktörleri incelemişlerdir. Sonuçlar çocuğun otizm semptomlarının şiddeti ile yaşanan sorunlar arasında anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya çıkarmıştır. Bununla birlikte otizmli çocuğu olan anne babaların algılanan sosyal destek düzeyleri ile yaşadıkları sorunlar arasında da anlamlı bir ilişki olduğu saptanmıştır. Öte yandan anne ve babalar arasında da bu sorunların şiddeti açısından farklılıklar olduğu belirlenmiştir. Annelerin otizme ilişkin sorunları daha yoğun yaşadığı ifade edilmektedir. Ortaya konulan bu sonuçlar otizmli çocuğu olan annelerin duygu durumlarını iyileştirici psikoeğitsel destek çalışmaları yapılmasını önemli bir ihtiyaç haline getirmiştir. Alanyazında aile eğitimi başlığı altında yer alan psikoeğitsel aile çalışmalarının sonuçlarına bakıldığında otizmli çocuğu olan ebeveynlerin bu uygulamalardan önemli yararlar sağladıkları görülmektedir. Ancak uygulamaların bilimsel dayanaklı olmasının önemli olduğu belirtilmektedir. Bu anlamda psikoeğitim alanında kanıta dayalı bir yaklaşım olan bilişsel davranışçı kuram temelinde oluşturulan bir programın, otizmli çocuğu olan annelerin duygu durumları üzerinde yararlı sonuçları olacağı düşünülmüştür. Bu düşünce doğrultusunda mevcut çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma nicel araştırma yöntemlerinden biri olan yarı deneysel desen türlerinden ön test son test eşleştirilmiş kontrol gruplu desen ile gerçekleştirilmiştir. Araştırma pilot uygulama ve asıl uygulama olmak üzere iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Pilot çalışma uygulaması Sakarya ili Karasu ilçesinde, asıl çalışma ise Sakarya ili Serdivan ilçesinde yürütülmüştür. Çalışma grubu Sakarya ilinde yaşayan ve en az bir otizmli çocuğu olan annelerden oluşturulmuştur. Pilot çalışma grubunda 7 anne yer alırken, asıl çalışma grubunda 12'si deney, 11'i kontrol grubunda olmak üzere 23 anne bulunmaktadır. Çalışma verileri araştırmacı tarafından oluşturulan Kişisel Bilgi Formu, Sosyal Geçerlik Formu ile Aile Stresini Değerlendirme Ölçeği, Sürekli Kaygı Ölçeği, Psikolojik İyi Oluş Ölçeği ve Yaşam Doyumu Ölçeği ile toplanmıştır. Nicel verilerin analizinde SPSS 22 paket programı kullanılırken, nitel verilerin analizinde içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına bakıldığında, bilişsel davranışçı psikoeğitim programının deney grubunda bulunan annelerin ebeveyn stresi ve kaygı düzeyini azalttığı, psikolojik iyi oluş ve yaşam doyumunu ise arttırdığı görülmektedir. Kontrol grubunda ise değişkenler açısından anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Bilişsel davranışçı psikoeğitim programının uygulanmasından 1 ay, 3 ay ve 5 ay sonra üç kez izleme verisi toplanmıştır. Sonuçlar uygulama sonrasında görülen olumlu etkilerin sürdüğünü göstermektedir. Bununla birlikte yapılan içerik analizi sonucunda araştırmanın sosyal geçerliğinin de sağlandığı görülmüştür.