Alkol ve Madde Kullanım Bozukluğunda Bilişsel İşlev Değerlendirmesi: Kısa Yürütücü İşlev Değerlendirme Aracı'nın Türkçe Standardizasyon Çalışması
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESMA NUR UÇAR
Danışman: Derya Durusu Emek Savaş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Madde kullanım bozukluğunda yürütücü işlev kayıpları hem sebep hem sonuç olarak rol almakta ve tedavi sürecini olumsuz etkilemektedir. Alanyazında tedavide verimliliği artırmak için yürütücü işlevlerin iyileştirilmesinin önemi vurgulamakta ve bilişsel işlevlerin kapsamlı değerlendirilmesi önerilmektedir. Ancak, alandaki testlerin hiçbiri madde kullanım bozukluğuna özgü geliştirilmemiştir. Berry ve diğerleri, madde kullanım bozukluğunda yürütücü işlevler başta olmak üzere bilişsel işlevlerin kapsamlı değerlendirildiği ilk test olan Kısa Yürütücü İşlev Değerlendirme Aracı'nı (Brief Executive Function Assessment Tool) geliştirmiştir. Ancak, testin Türkiye'de kullanılabilmesi için standardizasyon çalışmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tez araştırmasının amacı, Kısa Yürütücü İşlev Değerlendirme Aracı'nı Türkçeye uyarlamak, Türkçe standardizasyonunu, geçerlik-güvenirlik çalışmalarını yapmak ve sağlıklı katılımcılar için norm değerlerini belirlemektir. Araştırmada madde kullanım bozukluğu olan 79 kişi ve 180 sağlıklı katılımcı yer almış; gruplar yaş ve eğitim düzeyi açısından dengelenmiştir. Araştırmaya madde olarak alkol, kannabis, varsandıranlar, uçucular, opiyatlar, dinginleştirici uyku verici ya da kaygı gidericiler ve uyarıcılar dâhil edilmiştir. Test Türkçeye uyarlanmış; pilot uygulamalar gerçekleştirilmiş, uygulama ve puanlama kılavuzuyla kullanıma hazır hale getirilmiştir. Testin güvenirliği uygulayıcılar arası güvenirlik, test-tekrar test güvenirliği, iç tutarlık güvenirliği ile; geçerliğiyse ayırt edici geçerlik, yapı geçerliği, kriter geçerliğiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, testin geçerli ve güvenilir olduğunu göstermiştir. Madde kullanım bozukluğu grubunun test puanlarının, sağlıklı katılımcılardan düşük olduğu, grupları ayıran en ideal kesme noktasının ≤20 olduğu saptanmıştır. Sağlıklı katılımcılarda test puanının yaş ilerledikçe azaldığı, eğitim yılı ve düzeyine paralel arttığı, cinsiyetten etkilenmediği bulunmuştur. Bulgular alanyazın doğrultusunda tartışılmış, sınırlılıklar vurgulanarak gelecek çalışmalara önerilerde bulunulmuştur. Sonuç olarak, Kısa Yürütücü İşlev Değerlendirme Aracı, Türkiye'de madde kullanım bozukluğunda kullanılabilecek geçerli ve güvenilir tarama testi olarak kullanımına sunulmuştur.