Toplum-5.0 ile birlikte e-ticarete yapay zekâ etiği açısından bakış: Çerçeve, ihlaller ve çözüm önerileri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilgi Yönetimi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESRA KOPARAN
Danışman: ONUR DOĞAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yapay zekâ sistemleri, son yıllarda insan hayatının hemen hemen her noktasına temas etmektedir. Yapay zekâ kadar olmasa da "Toplum-5.0" ve "E-Ticaret" kavramları da global sahnede yerlerini almaktadır. İlgili kavramlar ile sıkı sıkıya ilişkili olan yapay zekâ algoritmaları, hem Toplum-5.0 adıyla insan odaklı teknolojik toplum felsefesi hem de dijital temelli e-ticaret platformları için kilit rol oynamaktadır. Bu bağlamda, Toplum-5.0 ve e-ticaret kavramları için önemli hale gelen yapay zekâ uygulamalarının toplumsal yarar açısından mercek altına alınması ve öngörülen faydaları kadar zararlarının da değerlendirilmesi ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı; yapay zekâ algoritmalarının, bırakacağı olası etik dışı izlere odaklanarak literatür ve saha incelemesi yapmak, etik ihlali ile farkındalığını sorgulamak ve ihtimal dahilindeki yapay zekâ etiği ihlaline dair sorumlu bir bilinç yaratacak çözüm önerileri sunmaktır. Söz konusu bu amaç doğrultusunda, alanında uzman kişilerden, yapay zekâ başta olmak üzere Toplum-5.0 ve e-ticaret kavramlarının tanımı, olası gelecek varyasyonları, birbirleri ve etik ihlal ile olan ilişkileri ve farkındalık boyutları hakkında değerlendirmeleri alınmıştır. Bu kavramların uzmanlar tarafından nasıl algılandığı ve kavramlar arası ilişkilerin ortaya konması da çalışmanın diğer amaçları arasında sayılabilir. Ayrıca uzmanlardan, yapay zekâ etik ihlal bilincinin seviyesine dair fikirlerinin yanı sıra tez çalışmasının asıl amacı olan ihlallere karşı alınacak tedbirler ile çözüm önerileri de istenmiştir. Nitel analiz yoluyla toplanan söz konusu verilerden elde edilen bulgular, bir kavramsal çerçeve ile özetlenmiştir. Genel olarak, söz konusu kavramların giderek bilinir hale geldiği ancak Toplum-5.0 kavramının yeteri derecede olgunluğa ulaşmadığı, üç olgunun birbiri ile sıkı bir ilişki içerisinde bulunurken etik ihlal farkındalığının çoğunlukla düşük seviyelerde seyrettiği elde edilen bulgular arasındadır. Ayrıca; geleceğe dair beklentiler konusunda, uzmanların olumlu ve olumsuz bakış açılarıyla ikiye ayrıldığı görülürken tez çalışmasının asıl ulaşmak istediği çözüm önerilerinin, uzmanların hepsini aynı çatı altında topladığı fark edilmiştir. Özellikle kişisel mahremiyet, hak, hukuk, adalet ile gizlilik ve güvenlik noktalarında öncelikli olarak eğitim olanaklarının ve kamuoyu bilincinin arttırılması, tüm uzmanların önemle altını çizdiği çözümler olarak ortaya çıkmıştır. Kurumların iş birliği ile yasal düzenlemelerin ve bağımsız denetimlerin gerekliliği, sosyal medya vb. platformlar üzerinden etik ihlal farkındalığı yaratılarak bilinç uyandıracak tüm çalışmaların önemine de vurgu yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Yapay Zekâ, Etik, Toplum-5.0, E-ticaret, İhlaller, Çözümler.