Batı Anadolu'daki kültürel çeşitliliğin geleneksel konut mimarisindeki değişime yansıması: 19. ve 20. yüzyıllarda Ayvalık
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Restorasyon Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2004
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BİLGE YILDIRIM GÖNÜL
Danışman: ESTER ETİ AKYÜZ LEVİ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ill ÖZET Osmanlı'da etnik topluluklar, Anadolu'daki kentlerin mimari yapısını etkileyecek ölçüde varlık göstermişlerdir. Etnik topluluklara ait konutlar Anadolu'daki kültürel çeşitlilik ortamının izlerini taşımaktadır. Etnik topluluklar yaşam tarzlarını, örf, adet ve geleneklerini yansıttıkları konutlarla geleneksel mimaride çeşitlilik oluşturmuşlardır. Ayrıca imparatorluğun getirdiği kurallar, gayrimüslimler ile Müslümanların konutları arasında farklılıklar oluşturarak, mimari çeşitliliğe katkıda bulunmuştur. Bu yüzden ayrı kültürlerin birlikte yaşadığı yerleşimlerdeki konutlarda kimi zaman farklılıklar, kimi zaman da benzerlikler görülmektedir. Benzerlikler, kentlerde birlikte yaşamanın sonucu oluşan topluluklar arasındaki etkileşimden kaynaklanmaktadır. Böylelikle 19. yüzyılda Anadolu'daki kültürel çeşitlilik ortamı geleneksel konutların biçimlenmesinde etkili olmuştur. Anadolu'da çok kültürlü yerleşimlerin yam sıra, bir etnik grubun tek başına baskın olduğu küçük yerleşimler de bulunmaktaydı. Bu yerleşimlerin tek kültürlü olmasından dolayı, konutların biçimlenmesinde kültürel çeşitlilik ortamının etkileri görülmemektedir. Ancak bu çalışmada örnek seçilen Ayvalık gibi, Anadolu'daki diğer tek kültürlü yerleşimlerde 19. yüzyıldaki kültürel çeşitlilik ortamının etkileri, geleneksel konutların 20. yüzyılda mübadele ile başlayan değişim sürecinde ortaya çıkmıştır. Anadolu'daki çok kültürlü ortam, mübadelenin başladığı 1922 yılı sonrasında sona ermiştir. Bu yüzden Anadolu'daki Rumlarla, Yunanistan'daki Türklerin yer değiştirme olayı olan mübadele; etnik azınlıklara ait yerleşimlerdeki geleneksel konutlarda değişim açısından önemli bir süreçtir. Bu çalışmanın amacı; Osmanlı İmparatorluğundaki kültürel çeşitlilik ortamının sonucu olarak, Anadolu'da etnik azınlıklara (gayrimüslimlere) ait yerleşimlerde yer alan geleneksel konutlardaki mekansal değişimi, etnisite ve/veya farklı yaşamIV biçimleri ile mekan arasındaki nedensellik ilişkilerini araştırarak, incelemek ve bu konutlarda mekansal değişimlerin zaman içindeki sonuçlarını ortaya koymaktır. Ayvalık'ta etnik farklılığın gerçekleştiği mübadeleden çok sonraları, konutlarda aynı toplumun kullanıcı olduğu süreçte başlayan değişimin artarak devam etmesi, geleneksel Ayvalık konutlarının biçimlenmesinde olduğu gibi, değişiminde de etkili olan esas unsurun etnisite olmadığım göstermektedir. Değişimin asıl nedeni; etnik kimlikten bağımsız olarak değişen toplum yapısına bağlı kullanıcı ihtiyaçlarıdır. Ayvalık'ta olduğu gibi, Anadolu'daki diğer etnik azınlık yerleşimlerde de geleneksel konutların etnisiteden farklı aktörlerin etkisi altında biçimlendiği ve değiştiği düşünülmektedir. Bundan dolayı bu konutların etnik kimliğe bağlı sınıflandırılması doğru bir yaklaşım değildir. Anahtar sözcükler: Geleneksel Ayvalık konutları, azınlık (gayrimüslim) / etnisite, kültürel çeşitlilik, değişim, mübadele