Investigating disordered eating behaviors and attitudes toward cosmetic surgery within the scope of the tripartite influence model across Iranian and Turkish women
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: MAHSA ROUHI MALEKI
Danışman: Gülay Dirik
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Düzensiz yeme davranışları ve estetik cerrahi, artan sosyokültürel baskılara yanıt olarak fiziksel görünümü değiştirmeye yönelik yaygın stratejiler haline gelmiştir. İran ve Türkiye gibi Orta Doğu ülkelerinde bu tür davranışlar- özellikle kısıtlayıcı diyetler, tıkanırcasına yeme ve rinoplasti gibi uygulamalar- artış göstermekte, bu nedenle bu davranışların arkasındaki psikolojik ve sosyokültürel mekanizmaların araştırılması büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, düzensiz yeme davranışlarını açıklamak için yaygın olarak kabul edilen Üçlü Etki Modeli'ni (Tripartite Influence Model - TIM) genişletmektedir. TIM, aile, akranlar ve medyanın etkilerini, incelik idealinin içselleştirilmesi ve görünüm karşılaştırması yoluyla görünüm ile ilgili davranışlar üzerinde etkili olarak tanımlar. Mevcut çalışma, önemli diğerlerini dördüncü bir sosyokültürel etki kaynağı olarak ekleyerek ve "estetik cerrahiye yönelik tutumları" ek bir sonuç değişkeni olarak dahil ederek modeli genişletmiştir. Ana çalışmaya toplam 795 kadın (410 İranlı, 385 Türkiyeli) katılmıştır. Katılımcılar, Sosyokültürel Görünüme Yönelik Tutumlar Ölçeği-4-Revize edilmiş (SATAQ-4R), Beden Takdir Ölçeği (BAS), Fiziksel Görünüm Karşılaştırma Ölçeği-Revize edilmiş (PACS-R), Yeme Bozuklukları Değerlendirme Anketi (EDE-Q) ve Estetik Cerrahiyi Kabul Ölçeği (ACSS) gibi geçerliği kanıtlanmış ölçekleri doldurmuştur. Bu çalışmadan önce, SATAQ-4R'nin Farsça versiyonu 628 katılımcı (323 kadın, 305 erkek) üzerinde geçerlik analizine tabi tutulmuştur. Doğrulayıcı Faktör Analizi yedi faktörlü modeli desteklemiş, alt ölçekler yüksek iç tutarlılık ve yeterli test-tekrar test güvenirliği göstermiştir. Yakınsak geçerlik de beden takdiri ve yeme bozukluğu semptomlarıyla beklenen yöndeki korelasyonlar aracılığıyla doğrulanmıştır. Ana çalışmada, Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM), önerilen genişletilmiş modelin, bazı iyileştirmeler sonrasında, her iki kültürel grup için de iyi uyum sağladığını ve ölçüm eşdeğerliğinin sağlandığını göstermiştir. Ancak, bazı kültürel farklılıklar tespit edilmiştir. İran'da aile baskısı, incelik idealinin içselleştirilmesi ve görünüm karşılaştırması üzerinde en belirleyici sosyokültürel etki olarak öne çıkarken, Türkiye'de medya ve akran baskısı daha etkili faktörler olmuştur. Her iki grupta da beden memnuniyetsizliği, düzensiz yeme davranışları ve estetik cerrahiye yönelik tutumlarını yordasa da, muhtemelen daha kamusal ve medya odaklı güzellik normları nedeniyle bu etki Türkiyeli grubunda daha güçlü bulunmuştur. Bu çalışma, batı dışı kültürlerde beden imajı ve görünüşü değiştirmeye yönelik davranışlar üzerindeki sosyokültürel etkiler konusunda yeni ve özgün bulgular sunmaktadır. Kültürel olarak genişletilmiş TIM modeli, İran ve Türk toplumlarındaki yeme bozuklukları ve estetik cerrahiye yönelik tutumlar konusunda, hedefe yönelik müdahalelerin geliştirilmesi için klinisyenlere ve araştırmacılara rehberlik edebilir.