1908 M Aydın Vilayet Salnames
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHMET BASKIN
Danışman: MEHMET EMİN ELMACI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sâlnâme, bir senelik olup bitenleri anlatan, özel ve devlet kurumları tarafından hazırlanan istatistik eserlere verilen isimdir. 1864 Vilâyet Nizamnâmesi'nin ilan edilmesi sonrasında vilâyetler oluşturulmaya başlanmasıyla sâlnâmeler de hazırlanmaya başlanmıştır. 1876 yılında tanzim edilmiş bir nizamnâme ile İzmir, Saruhan, Aydın ve Menteşe sancaklarından İzmir vilâyet merkezi olmak üzere Aydın vilâyeti oluşturulmuştur. Tarih boyunca birçok istilaya uğrayan İzmir, Türklerin hakimiyetine geçtikten sonra Türklerle Rûmların ve Musevilerin birlikte yaşadığı kentte 17. yüzyıldan itibaren, daha sonra "Levanten" olarak adlandırılan Avrupalı tüccar aileler de eklenmiştir. 19. yüzyılın ikinci yarısında Aydın vilâyetinin ekonomisini ele geçiren Levantenler, daha sonra yerli Gayrimüslim halk ile iş birliğine gitmişlerdir. Askere gitmek zorunda kalan Türkler, savaştan döndüklerinde borçlarını ödeyemedikleri için mülklerini kaybederken yerlerini, Rûm, Musevi ve Levanten nüfusu almaktadır. Buna rağmen Aydın Vilâyetinde Türk nüfusu hep egemen olmuştur. Vali Faik Bey Efendi'nin isteği üzerine hazırlanan 1324 Hicrî Aydın Vilâyet Sâlnâmesi, Sultan II. Abdülhamid'e övgü ile bahseden bir giriş ile başlar. Vilayet, sancak, kazâ, nâhiye, karye gibi birimlere ayrılmıştır. Tarihi ve coğrafi bilgilerin de olduğu sâlnâmede, vilâyetin maarif yapılanması, sağlık hizmetleri hakkında bilgi verilmektedir. Okullar, devlet, hususi ve gayrimüslim olarak ayrılırken Türkçe, tüm okullarda zorunlu kılınmıştır. Bu okullara ek olarak dini eğitimin verildiği medreseler de vardır. Aydın vilâyetinde belediye hizmetleri, yerli ve yabancılar tarafından kurulan şirketler ile yürütülmektedir. Şirketlerin kuruluşu ve imtiyazların verilmesi, padişahın izni ile gerçekleşmektedir. Liman inşaatı ile birlikte vapur kumpanyaları kurularak Ege, Yunanistan, Romanya, Ukrayna, Gürcistan, Mısır, Lübnan ve Danimarka kıyılarına kadar yolculuk etmek mümkün kılınmıştır. Osmânlı Aydın Timuryolu, İzmir – Kasaba ve Temdîdi Osmânlı Timuryolu üzerinde taşınan değerli madenler ve tarım ürünleri, limandan yurt dışına ihraç edilmektedir. Her kazânın İslam, Rûm, Musevi ve ecnebi nüfusu verilmektedir. Sâlnâmedeki milletlere göre verilen nüfus ve vâridât verileri 1323 Rûmi yılı tahririne dayanmaktadır. Sâlnâmenin sonunda 1324 Rûmi yılı tahririne göre yeni nüfus ve vâridât verileri verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Aydın Vilâyet Sâlnâmesi, İzmir, Sancak, Kazâ, Nâhiye, Karye, Levanten, Gayrimüslim, İslam, Rûm, Musevi, Vâridât.