Geology, mineralogy-petrography and economic potential of the upper miocene evaporites in the Beypazarı and Çankırı-Çorum basins
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2000
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: İBRAHİM GÜNDOĞAN
Danışman: CAHİT HELVACI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:ÖZET Beypazarı havzasındaki Kirmir Formasyonu ve Çankın-Çorum havzasındaki Bozkır Formasyonu içinde yer alan Üst Miyosen yaşlı evaporitler playa gölü ortamında çökelmişler ve genelde jipsli çamurtaşlan ve kiltaşlan ile birlikte ardalanmah olarak bulunurlar. Kirmir Formasyonu içindeki evaporitler ikincil jips lithofasiyeslerinden meydana gelmiştir. Bununla birlikte, Bozkır Formasyonu'nun alt jips serileri ikincil jips ve üst seviyelerindekiler ise birincil jips lithofasiyeri ile temsil edilmektedir. Beypazarı havzasındaki Kirmir Formasyonu'nun alt evaporit birimi anhidrit ve Na-sülfat minerallerinin altersyonu sonucu oluşmış ikincil jipslerden meydana gelmiştir. Üst evaporit birimi kaim katmanh-masif ve genel olarak breşleşmiş psödomorfîk (selenitlerin önce anhidritleşip sonra jipse dönüşümü ile oluşmuş) ikincil jips fasiyesinden oluşmaktadır. Bu breşler sinsedimenter gravite kaymalan ile Beypazarı havzasında birikmişlerdir. Çankın-Çorum havzasındaki Bozkır Formasyonunun ikincil jips fasiyesleri (alt evaporit birimi) genel olarak noduler-banth anhidrit hthofasiyeslerinin ve anhydritleşmiş birincil jips (selenitik jips, jipsarenit, ve diskoidal jips) Hthofasiyeslerinin su alması ile oluşmuş jipslerden ve globeritlerin alterasyonu ile oluşmuş (bazı düzeylerde) psödomorfîk jips lithofasiyeslerinden oluşmaktadır. Bu jipsler üste doğru selenitik jips-jipsarenit-kiltaşı ardalanması şeklinde devam etmektedir. Beypazarı havzasındaki Kirmir Formasyonu içindeki Na-sülfat oluşundan üzerinde yapılan çalışmalarda bunların çoğunlukla özşekilli globerit minerallerinden vıoluştuğu görülmüştür. Bu oluşumlar arasında gözlenen tenardit mineralleri globerit minerallerini ornatarak ve/veya çimentolayarak bağlamaktadır. Tenardit mineralleri taban topografyasına bağlı olarak sınırlanmış mercekler şeklinde ve globerit-tenardit oluşumları içinde sinsedimenter olarak açılmış fosil kanal dolguları şeklinde gözlenmektedir. Bu yapılar içinde ilksel olarak mirabilit kristaîlenmiş olup daha sonra erken-gömülme diyajenez aşamasında mirabilitler tenardite dönüşmüştür. Yüzey veya yüzeye yakın bölgelerde globerit minerali ikincil jipslere dönüşmektedir. Bu ikincil jipsler, globeritten ikincil jipse dönüşü yansıtan çok önemli makroskobik ve mikroskobik dokular göstermektedir. Bu ikincil jipslerdeki ana dokular porfiroblastik ve alabastrin bir matriks içinde, iğ şekilli lifsi doku, ağ şekilli laminah doku ve zigzak şekilli lifsi dokulardan oluşmaktadır. Tespit edilen bu özel dokular sayesinde Çankın-Çorum havzasmda da Na-sülfat oluşumlarının varlığı ortaya konmuştur. Yapılan kimyasal analiz çalışmalarında Beypazarı ve Çankın-Çorum havzalanndaki jipslerin SO3 değerleri %34 ile %42 arasında değiştikleri saptanmıştır. Bu özellikleri ile jipsler çimento ve diğer sanayiler için kullanılabilir özelliktedirler. Beypazarı havzasındaki Na-sülfat yatağın yüzey alterasyon zonlanndan alınmış örneklerin kimyasal analizlerinde Na2Ü oranının çoğunlukla % 1 den az olduğu görülmüştür. Ayrıca bu zonlardan alman örneklerin XRD analizlerinde de Na-sülfat minerallerine rastlanmamıştır. Tüm bu olumsuzluklara rağmen Na-sülfat minerallerin alterasyonlan sonucu oluşmuş ikincil jipslerde gözlenen özel dokular sodyum sülfat aramacılığında klavuz anahtar görevi görecek nitelikte olup petrografik çalışmaların önemini ön plana çıkarmaktadır. vıı