Cahız'ın mizacla ilgili görüşlerinin kelam açısından değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Arapça

Öğrenci: EMİNE BAYIR

Danışman: MEHMET İLHAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada hicri ikinci ve üçüncü yüzyıl aralığında yaşayan Mutezile mezhebinin önemli isimlerinden Cahız'ın, mizacla ilgili görüşleri, insan fiilleri, hüsün kubuh, ahlak ve din açısından değerlendirilmiştir. Galen'in mizaç teorisinden etkilenen Cahız'ın konuyla ilgili görüşleri başta Kitâbu'l-Hayevân olmak üzere eserlerinden tespit edilmiştir. Çalışmada mizacın insanın bir potansiyeli olduğu; bunu doğru kullandığında iyiyi kötüyü ayırt edebileceği, ahlakını dinin de etkisiyle güzelleştirebileceği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Böylece mizacın değişebilen bir yapıda olduğu da vurgulanarak onun dengeye kavuşturulmasıyla insanın hem dünya hem de ahiret mutluluğunu elde edebileceği anlatılmak istenmiştir. Çalışmamız, giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde tezin amacı, yöntemi ve kaynakları ele alınmış; Cahız'ın hayatı, ilmi kişiliği ve kelamcılığına kısaca değinilmiş ayrıca mizaç mevzusuna dair iz sürdüğümüz bazı eserlerinden bahsedilmiştir. Birinci bölümde mizaca genel bir bakış olarak tanımı, tarihsel süreci ve kavramsal çerçevesi işlenmiş; Kur'an'da ve hadislerde mizaç kavramı analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise bazı İslam âlimlerinin konu ile ilgili görüşleri ve Cahız'ın mizaç teorisi ayrıntılı bir şekilde işlenmiştir. Mizacın işlevselliği ve bir potansiyel olarak insandaki varlığı insana dair hususlarda Kelam açısından değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Cahız, Mizaç, Ahlât-ı Erbaa, İnsan Fiilleri, Hüsün Kubuh, Ahlak, Din