Türkiye'de üniversite özerkliğinin akademik özgürlük bağlamında incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FATMA BUĞDAY
Danışman: Gökhan Tenikler
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada, Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze Türkiye'de üniversite özerkliğinin ve akademik özgürlüklerin hukuki statüsü ile kurumsal sınırlarının tarihsel dönüşümü, ilgili dönemlerin sosyo-politik koşulları ve yasal düzenlemeler bağlamında nitel araştırma yöntemiyle analiz edilmektedir. Araştırmada öncelikle, Batı Avrupa'da ortaya çıkan üniversite modellerinin tarihsel epistemolojik dönüşümü incelenmiştir. Bu bağlamda Orta Çağ'da bilginin aktarıldığı birinci kuşak üniversiteler, 19. yüzyılda Humboldt Üniversitesi modeli ile akademik özgürlüğün kurumsallaştığı ikinci kuşak üniversiteler ve üretilen bilginin uygulamaya dönüşümünü ve sosyo-ekonomik katkıyı merkeze alan girişimci üniversite olarak da tanımlanan üçüncü kuşak üniversiteler kapsamında kuramsal bir zemin inşa edilmiştir. Sonrasında Osmanlı Devleti'nden Türkiye'ye miras kalan üniversite anlayışını çözümlemek için Osmanlı modernleşme sürecinin ürünü olan Darülfünun girişimleri tarihsel bağlamda incelenmiş; Türkiye Cumhuriyeti'nin ulus-devlet inşası sürecinde kritik bir öneme sahip olan 1933 Üniversite Reformu'nun temel dinamiklerinin üniversite özerkliği bağlamında analizi yapılarak sonraki süreçte Türkiye'nin siyasi tarihindeki dönüm noktalarının, üniversite özerkliği üzerindeki şekillendirici ve kısıtlayıcı etkisi değerlendirilmiştir. Küresel ölçekte üçüncü kuşak üniversiteler, bilgi ekonomisi temelinde yükseköğretim paradigmasını dönüştürmüştür. 1980 sonrası Türkiye'de uygulanan neoliberal ekonomi politikaları, yükseköğretimde dönüşüme zemin hazırlamıştır. Türk üniversitelerinde 1946-1981 döneminde hâkim olan özerklik anlayışı 1981 yılında kabul edilen 2547 sayılı Kanun ile radikal bir dönüşüme uğramıştır. Bilgi ekonomisinin yükselişi, üniversiteleri toplumsal kalkınmanın merkezine taşımıştır. Türkiye'de bu dönemde girişimci üniversite modeli gelişmeye başlayarak bu dönüşümün göstergeleri 4. Kalkınma Planı ile belirginleşen üniversite-sanayi işbirliği politikalarına yansımıştır. 1980 sonrası dönemde Türk yükseköğretiminde yaşanan kitleselleşme, genişleme ve kurumsal çeşitlenme üniversiteleri işlevsel farklılaştırmakla birlikte, bu dönüşümün mevcut mevzuat yapısıyla uyumsuzluğunu da ortaya çıkarmaktadır. Çalışmada, dönüşen üniversite politikasının üniversiteden beklentileri arttırmakla birlikte, Türkiye'nin siyasal ve kültürel yapısından kaynaklanan dinamiklerin, üniversite özerkliğini ve bununla bağlantılı akademik özgürlükleri tarihsel süreçte sistematik biçimde kısıtlayan ana dinamik olduğu argümanına ulaşılmaktadır. Anahtar Kelimeler: Üniversite, Üniversite Özerkliği, Akademik Özgürlük, Yükseköğretim Politikaları, Bilgi Ekonomisi.