Kur'an'da hilm-gayz mukayesesinde davranış modelleri

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HİLMİ ALBAYRAK

Danışman: Akif Yıldırım

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

ÖZET Yüksek Lisans Tezi Kur'an'da Hilm-Gayz Mukayesesinde Davranış Modelleri Hilmi ALBAYRAK Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı Temel İslam Bilimleri Programı Kur'an'da geçen hilm ve gayz kavramlarının insan davranışları üzerindeki etkilerini incelemek, Kur'anî öğretilerin insan ilişkilerindeki etkisini ortaya koyacaktır. "Hilm" kelimesi Arapça kökenli bir kelime olup sakinlik, sabır, yumuşaklık, affetme gibi anlamlara gelmektedir. Hilm kelimesinin zıt anlamlarından olan gayz kelimesi ise genel olarak şiddet kavramı ile ilişkilendirilmektedir. Hem hilm hem de gayz kelimesinin içerisinde barındırdığı söz konusu anlamlardan hareketle Kur'an'da dahil olduğu kavram grubunu tespit edebilmek mümkün hale gelmektedir. Bu da hilm ve gayz kavramlarının mahiyetinin net olarak ortaya koyulabilmesine yardımcı olacaktır. Hilm kelimesinin bünyesinde barındırdığı anlamlardan biri olarak affetmek olgusu bağlamında "afeve, gafera, safeha" gibi kelimeler ile anlam yakınlığı görülmektedir. Yumuşak huylu olmak olgusu üzerinden hilm kavramı; "sabera, akale, sekene, vekara" gibi kelimeler ile bütünlük oluşturmaktadır. Aşırılıktan sakınma anlamı ile ise "veseta, adele, kasate" gibi kelimeler ile anlam yakınlığına sahiptir. Kararlılık anlamı ile de azim, irade ve tevekkül kavramlarıyla bütünleştirmektedir. Cömertlik anlamı ise "esera, ta'ame, nefeka, kerame, hasene ve kaveme" gibi kavramlar ile ilişkilendirilmesine olanak sağlamaktadır. Erdemsiz bir davranış olarak karşımıza çıkan gayz kavramı ise şiddetli bir şekilde öfkelenme ve sert bir şekilde cezalandırma durumları ile karşımıza çıkmaktadır. Şiddetli bir şekilde öfkelenme durumu; "gadabe, esefe, harade, kezame, azza, şehika, galeza, şedde, beğaza, sehata, la'ane, kahera, mekate, değane, şene'e ve ğalle" gibi kavramlar ile ilişkilendirilmesine neden olmaktadır. Anahtar Kavramlar: Hilm, Gayz, Olgu, Davranış, Kavram.