Osmanlı İmparatorluğu, Vak'anüvis ve Toplumsal Cinsiyet:Tarih-i Nâ'ima ve Târih-i Cevdet

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2016

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HİLMİ ANAÇ

Danışman: Füsun Çoban Döşkaya

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tarihten kastedilen bugünün dünyasında tarihyazımıdır. Tarih (tarihyazımı) etimolojik, ontolojik, epistemolojik ve metodolojik olarak geçmişin kendisini karşılamamaktadır. Ayrıca tarihsel gerçeklik dil üzerinden kurgulanmaya çalışılan bir alandır. O yüzden tarihyazımı, çok önemli bir saha olduğu gibi aynı zamanda çok problemli bir alandır. Bu çalışmada tarihyazımı gibi sorunlu sahada mevcut olan sorunlardan birine ışık tutulmaya çalışılacaktır. Tarihyazımında üzerinde durulacak bu sorunsal toplumsal cinsiyettir. Toplumsal cinsiyet, özellikle eski dünyaya ait tarihyazımında derinleşmiş bir sorundur. (Ayrıca bu sorun bir şekilde Yeni Dünya'da buradan taşınmıştır.) Bahsi geçen coğrafyada gerek iktidarın cinsiyetinden gerek de bürokrasinin cinsiyetinden dolayı tarihyazıcılarının önemli çoğunluğu erkektir. Genel olarak siyasal yapıların patrimonyal veya ataerkil olmasıyla yazın dünyasının erkek egemen olması arasında doğru orantı vardır. O yüzden eril tahakküm, söylem ve eylem olarak, eski dünya kıtalarındaki gerek tarih yazıcılarında gerek de eserlerin içeriklerinde kronikleşmiş şekilde belirgindir. İşin ilginç bir boyutu da bu eril tahakkümden cinsiyetlerin hepsi ister istemez her alanda zarar görmektedir. İşte bu tez çalışmasında eski dünya imparatorluklarından biri olan Osmanlı İmparatorluğu'na ait tarihyazımı örneklerinde toplumsal cinsiyet sorunsalı irdelenecektir. Bu yüzden bu çalışmada çeşitli ölçütler dikkate alınarak üzerinde durulması düşünülen Osmanlı tarihyazımı türü ise vekayi-nüvislik ya da vak'anüvisliktir. Vak'anünislik, Şehnâmenüvislikten sonra XVIII. yüzyılda Divan-ı Hümâyün dairesinde ihdâs olunan bir memuriyet olmasının yanında aynı zamanda imparatorluğa ait bir tarihyazıcılığı örneğiydi. Günümüz düşünce yapısındaki gibi olmasa da o zamanın siyasal ve kültürel bağlamında resmî bir tarihyazıcılığı örneğiydi. Aynı zamanda işleyiş olarak, bazı kesintilere uğrasa da sürekliliği de olan bir Osmanlı tarihyazımı örneğidir. Bu çalışmada XVIII. Yüzyıl (geleneksel dönem) vak'anüvislerinden Halepli Nâima Mustafa Efendi'nin Tarih-i Nâima adlı eseriyle XIX. Yüzyıl (modern dönem) vak'anüvislerinden Ahmet Cevdet Paşa'nın Tarih-i Cevdet adlı eseri arasında iki tarihsel dönemli iki olgulu bir sorunsala dayanan metinsel bir karşılaştırma yapılacaktır. XVIII. Yüzyıl ile XIX. Yüzyıl iki dönem, geleneksellik ve modernizm iki olgu ve irdelenecek mevcut sorunsal da toplumsal cinsiyettir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, Tarihyazımı, Vekâyi'nüvis, Toplumsal Cinsiyet, İktidar.