Türkçede Özneye Yeniden Bakış
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Dilbilim Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YASİN LATİF YAŞAR
Danışman: Murat Özgen
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Özne terimi dilbilim içinde uzun bir tarihe sahip olmasına rağmen, güncel dilbilgisi kuramları tarafından bütüncül ve tekçil bir dağılım göstermemektedir. Alanyazında çeşitli çalışmaların öznenin üyelik değerini tartışması ve sözdizim alanındaki güncel gelişmeler özneye yönelik birçok sorun oluşturmaktadır. Uyum, durum, konum gibi dilbilgisi incelemelerinde rol oynayan öznenin yapı içinde etiketlenmesine ilişkin çalışmalar öznelik özelliklerine dair birçok öneri sunmaktadır. Öznenin net olarak tanımlanamaması, tüm dillerde ortak olan ve sadece özneye ait olan evrensel öznelik özelliklerinin belirlenememesi Evrensel Dilbilgisi (Universal Grammar) için sorun oluşturmaktadır. Türkçe geleneksel dilbilgisi çalışmaları öznenin kendisini tanımlamak yerine öznenin görünüşlerine yönelik çeşitli öneriler sunmaktadır. Öte yandan, Türkçe gibi zengin bir uyum dizgesine sahip dillerde yapılan güncel çalışmalar uyum birimlerinin özne olarak ele alınabileceğine sezdirimektedir. Türkçe alanyazınında güncel çalışmaların adılların doğasına yönelik geleneksel önerilere karşıt veriler sağladığı görülmektedir. İlgili gözlemler özne, özne konumu, uyum birimleri, adılların doğası gibi olguların Üretici Dilbilgisi (Generative Grammar) çerçevesinde kapsamlı bir incelemeye ihtiyaç olduğunu sezdirir. Bu iki temel sorundan hareketle, bu tezde öncelikle özne görünümü ve özneye yönelik tanıları genel özellikleri ile çeşitli dillerden verilerle tanıtacağız. Ardından, Türkçe çerçevesinde güncel ve geleneksel çalışmaların özneye yönelik sözdizimsel görünümlerini ele alacağız. Türkçede özne olarak ele alınan kurucuları özneye ait dillerarası özelliklerle karşılaştırarak özneye yönelik sorunları sunacağız. Bunun sonucunda Türkçede özneye yönelik üç mimari yapı önereceğiz. Çözümleme I, Çözümleme II ve yeni bir öneri altında ele aldığımız yapılar ile "Türkçede özne nedir?" sorusuna çözümleme sunmayı amaçlamaktayız. Önerilerimizin özne görünümlerini açıklama gücünü test edip adılların doğası, bağlama (binding) ve açı alma ilişkisi (scope relations) gibi sorunları önerimiz çerçevesinde yorumlayacağız.