Kapitalist sistemde liberal ve müdahaleci dönemler: 1980 sonrası dönemde devletin yeni müdahale biçimleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BARIŞ ALPASLAN
Danışman: YAŞAR UYSAL
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın temel amacı, tarihsel bir toplumsal sistem olarak kapitalizmi, piyasa ve devlet, "liberalleşme" ve "müdahalecilik" ekseninde, olabildiğince antropolojik ve tarihsel bir bakış açısıyla incelemektir. "Her bir alt dönemde geçerli uluslararası "liberal" ve/veya "müdahaleci" uygulamalar genel bağlamı içinde – dünya ekonomisi içinde belli bir ağırlığa sahip ülkelerden – küresel hasıla içindeki payını en fazla artırmış olan ülkede ne tür iktisadi politikalar uygulanmıştır?" sorusu, çalışmanın temel araştırma sorusudur. Bu bağlamda, çalışma boyunca, kapitalist tipte bir zenginliğin bilimi olarak iktisat bilimi ile söz konusu zenginliğin oluşum sürecine katkıda bulunan iktisadi politikaların peşine düşülmüş ve bu politikaların dönemler üstü genel bir soyutlamasının mümkün olup olmadığı sorgulanmıştır. Çalışmanın kapsamı ve bağlamı gereği, aynı zamanda da bir tercih olarak, yöntemsel çoğulculuk referans alınmıştır. Başka bir ifade ile, soyut, kavramsal, istatiksel, karşılaştırmalı ve tarihsel yöntemlerden, tez boyunca, yeri ve bağlamına göre yararlanılmıştır. Söz konusu amaç, temel soru ve yöntemsel perspektiflerden hareketle, piyasa ve devlet, "liberalleşme" ve "müdahalecilik" meselesi, önce konuya ilişkin bazı temel teorik yaklaşımlar açısından, daha sonra da 1000 yılından 2008 yılına kadar farklı alt dönemlerdeki fiili uygulamalar açısından ele alınmıştır. İktisadi yaklaşımlar bireysel, bölgesel, ulusal ve/veya küresel düzeyde, kapitalist tipteki zenginlik konusundaki perspektifler açısından genel olarak değerlendirildiğinde, bu yaklaşımların odak noktasında temel olarak "marjdaki kazançlar" meselesinin bulunduğu söylenebilir görünmektedir. "Marjdaki kazançlar", özellikle 1980'li yıllardan itibaren, "yenilik ve yeniliği tetikleyen çok boyutlu süreçler" biçiminde, belki de, kapitalist tipteki zenginliğin tarihsel açıdan en belirliyici boyutlarından birini özetleyen özgün bir bağlama ulaşmıştır. Bu bağlam, özellikle 1980 sonrası dönemde "gelişmiş" ve "yeni sanayileşen" denilen ülkeler için devlet müdahalesinin odaklandığı en belirleyici bağlam durumundadır. Çalışmada, 1000-2008 arası dönem, belli "liberal" ve "müdahaleci" yaklaşım ve uygulamaların oluşturduğu paradigmalara referansla alt dönemlere ayrılmış, her bir alt dönemde, ulusal ve uluslararası "liberal" ve "müdahaleci" uygulamaların en genel çizgileri ile çerçevesi çizilmeye ve her bir alt dönem, bu genel çizgileri simgeleyen bir bağlamda kavramlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu çaba sonucunda, liberal yaklaşımlarda çeşitli şekillerde vurgulanan ve gerçekleşmesi istenen süreçlere en fazla yaklaşılan dönemin 1860-1880 arası dönem olduğu ortaya çıkmıştır. Söz konusu dönemde de, sömürgelerin – Belçika sömürgelerinden biri ile Hollanda sömürgeleri dışta tutulursa – dış ticaret açısından sömürgeci ülke dışındaki ülkelere yasaklı olduğu ve ABD başta olmak üzere bir dizi Avrupa ülkesinde tarifelerin devam ettiği, ancak özellikle Avrupa ülkeleri açısından tarife oranlarında önemli sayılabilecek düşüşlerin geçerli olduğu görülmüştür. Başka bir ifade ile, prekapitalist dönemden başlayarak, kapitalizmin tarihi boyunca tam anlamıyla liberal bir uluslararası ve dolayısıyla da ulusal düzenin hiç bir zaman gerçekleşmediği bulgulanmıştır. Ayrıca, 1870'li yıllardan itibaren, belirleyici bir kısım kapitalist ülkede devletlerin ulusal hasılalar içindeki paylarının 1996 yılına kadar sürekli artış göstererek, ulusal hasılaların neredeyse yarısına yaklaştığı, 1996'dan 2007'ye ise oldukça sınırlı ve ihmal edilebilir bir düşüş gösterdiği bulgusu, çalışma açısından dikkat çekici bir bulgu olmuştur. Çalışmanın temel araştırma sorusu bağlamında, 1500-1800 arası alt dönemden başlayarak, her bir alt dönemde, küresel hasıla içindeki payını en fazla artırabilmiş ülke örneklerinde, küresel kapitalist piyasa ağlarına uzun dönemde marjda yüksek getirili iktisadi faaliyetlerin üretimi ekseninde eklemlenmeyi sağlayan "liberal" ve "müdahaleci" iktisadi uygulamaların pragmatist bir birlikteliğinin belirleyici olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Söz konusu uygulamaların, küresel düzeyde, kapitalizmin geçmişindeki yüksek getirili iktisadi faaliyetlerden ziyade, geleceğine dönük bir şekilde, gelecekte olası yüksek getirili iktisadi faaliyetlerin, uluslararası rekabetçiliği özendiren bir anlayış ve ufukla, ülke içinde gerçekleştirilmesini amaçlayan bir bağlam taşıdığı ayrıca belirtilmelidir. Bu sonuçlara ulaşılmasını sağlayan karşılaştırmalı bir perspektifin oluşması açısından, bazı alt dönemlerde, başka bazı ülkelerdeki iktisadi uygulamalar da, incelenerek, çalışmaya dahil edilmiştir. Son olarak çalışmanın, amaç ve planları açısından, başlangıçta öngörülmeyen/öngörülemeyen, fakat mübadele meselesine yeni bir yaklaşım getirme potansiyeli taşıyan bir çıktısı daha bulunmaktadır. Söz konusu yaklaşım, insanlık tarihinin tüm zamanlarında geçerli olan farklı mübadele formları ile başta iktisat disiplini olmak üzere, içinde antropologlar ve tarihçilerin de bulunduğu çok geniş bir bilimciler grubunun katkılarını kapsamı içine alan ve hem farklı toplumlardaki başat değiş-tokuş ilişkilerini, hem de her bir özgün duruma özgü değiş-tokuş ilişkilerini soyutlamaya imkan veren oldukça geniş bir çereçeve imkanı sağlıyor gibi görünmektedir. Bu yaklaşım, aynı anda, hem konuya ilişkin katkı yapmış neredeyse bütün düşünürlerin izinden gidilebilmesine, hem de bu düşünürlerin eleştirel bir perspektifle değerlendirilebilmesine imkan tanımaktadır. Ancak, söz konusu yaklaşım vasıtası ile çalışmayı zenginleştirmesi muhtemel açılım ve perspektifler, bu yaklaşımın yeni bir yaklaşım olması nedeniyle ve bir süre daha işlenilmesinin yararlı olabileceği düşüncesiyle tez bütününe yaygınlaştırılmamıştır.