Radyoterapide Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ile Tedavi Planı Seçim Probleminin Çözümleri ve Çözümlerin Toplulaştırması: Antropomorfik Fantom Çalışması Örneği

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: CEREN AYRANCIOĞLU

Danışman: İlknur Görken

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

ÖZET

Radyoterapi (RT) tedavi planlarının seçimi, tedavi planı kalitesini belirleyen birçok değişken 

dikkate alınarak yapılır. Bu seçimde uluslararası protokoller temel alınır ve tedavi planı seçimi 

radyasyon onkoloğu ve medikal fizik uzmanının mesleki tecrübelerine dayanır. Ancak reçete edilen 

radyasyon dozunun hangi planda daha iyi doz dağılımı ile karşılandığının saptanması son derece 

karmaşık bir süreçtir. Bu karmaşık süreci kolaylaştırmak için üretilen çeşitli araçlar (doz-volüm 

histogramları, 3-boyutlu doz dağılımını gösteren renkli haritalar, izodoz eğrileri, vb.) birbiri 

ile yarışan, çelişen veya birbirine göre önemi  göreceli olarak değişen veriyi analiz etmezler. 

Dolayısıyla tedavi planı seçimindeki nihai karar genellikle planlanan tedavilerdeki doz 

dağılımlarının nitel ve subjektif bir değerlendirmesine dayanarak verilir. Bu nedenle RT tedavi 

planı seçimi gibi karmaşık bir problemin çözümünde uzmanlara yardımcı olacak bir karar destek 

sistemine ihtiyaç vardır. Bu ihtiyaca yönelik olarak tasarlanan araştırmamızın amacı; 

radyoterapinin başarısını doğrudan etkileyen, klinik açıdan en uygun tedavi planının belirlenmesi 

gibi karmaşık bir çok kriterli karar verme (ÇKKV) probleminin çözümünde, plan seçiminde etkili 

faktörlerin önem ağırlıklarını belirlemek, farklı sayısal karar verme yöntemleri kullanarak bu 

probleme sistematik bir yaklaşım önermek, karar verme sürecini kolaylaştırarak en uygun planın 

seçilmesini sağlamak ve seçim sürecini standardize etmektir.

Bu tez çalışması, çok aşamalı bir araştırma planına dayanmaktadır ve sırasıyla üç temel basamaktan 

oluşmaktadır; ‘Referans Tedavi Planları ile Yöntemlerin Doğrulanması’, ‘Kompleks Tedavi Planlarının 

Algoritmalar ile Seçimi’ ve ‘Kompleks Tedavi  Planlarının  Uzmanlar  Tarafından  Seçimi’.  

Çalışmamızın  ilk  aşamasında,

xvii

tedavi planı performansını belirlemede kullanılan kriterlerin göreli önemleri Kriterler Arası 

Korelasyonlar Aracılığıyla Kriterlerin Önemi (CRITIC) yöntemi ile nicel olarak hesaplandı. Böylece 

kriterler arasındaki varyans ve korelasyon ilişkileri dikkate alınarak objektif ağırlıklar elde 

edildi. Ardından Karmaşık Oransal Değerlendirme (COPRAS), Katkı Oranı Değerlendirmesi (ARAS), Gri 

İlişkisel Analiz (GRA), İdeal Çözüme Benzerliğe Göre Tercih Sıralaması (TOPSIS) ve Ağırlıklı 

Bütünleşik Toplam ve Çarpım Değerlendirmesi (WASPAS) yöntemleri kullanılarak tedavi planlarının çok 

boyutlu performans sıralamaları oluşturuldu ve bu sıralamalar aritmetik ortalama ile COPELAND 

yöntemleri aracılığıyla toplulaştırıldı. Bu aşamada standart referans planlar kullanılarak 

yöntemlerin tutarlılığı ve araştırma problemine uygunluğu doğrulandı. İkinci aşamada, gerçek klinik 

uygulamalarda karşılaşılması muhtemel kompleks tedavi planları aynı yöntemsel yapı ile 

değerlendirildi ve bu planların çok kriterli performans profilleri ortaya kondu. Üçüncü aşamada 

ise, medikal fizik uzmanları ve radyasyon onkolojisi uzmanlarından oluşan iki bağımsız uzman 

grubunun profesyonel yargılarına başvurularak bu kompleks planlar uzman bakış açısıyla sıralandı. 

Bu aşamada kriter ağırlıklandırmasında CRITIC yerine, uzman görüşlerini sistematik biçimde 

sayısallaştırabilen Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemi kullanıldı. Uzmanlardan elde edilen 

sıralamalar ile ÇKKV yöntemlerinin ürettiği sıralamalar karşılaştırıldı. Böylece yöntemlerin klinik 

kararlarla olan uyumu değerlendirildi.

Çalışmamızın sonucunda, hem ÇKKV yöntemleriyle elde edilen performans sıralamalarının hem de iki 

farklı uzman grubunun değerlendirmelerinin aynı dominant alternatifi işaret ettiği görüldü. Bu 

bulgu, dominant alternatifin seçiminde kullanılan ÇKKV yöntemlerinin klinik karar verme 

süreçleriyle uyumlu olduğunu ve tedavi planı seçiminde bir klinik karar destek aracı olarak 

kullanılabileceğini göstermektedir. Araştırmanın çok aşamalı yapısı, tedavi planı seçimi sürecinin 

standardizasyonu için sağlam bir metodolojik temel sunmakta, klinik uygulamalarda tekrarlanabilir 

ve kanıta dayalı bir karar verme çerçevesinin oluşmasına katkı sağlamaktadır. Ayrıca çalışmamız 

sırasında geliştirilen ve Varian Eclipse tedavi planlama sistemi ile uyumlu çalışan yazılım, tedavi 

planları arasında objektif karşılaştırmalar sağlayarak klinik karar verme süreçlerini destekleme 

potansiyeline sahiptir. Gelecekteki çalışmaların, antropomorfik fantom yerine gerçek hasta 

verilerinin kullanılması ve farklı anatomik tedavi bölgelerinin modele dahil edilmesiyle yöntemin 

klinik uygulanabilirliğini ve genellenebilirliğini artırması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Radyoterapi, Tedavi Planı Seçimi, ÇKKV, CRITIC, COPRAS, ARAS, GRA, TOPSIS, 

WASPAS, COPELAND