Kütüphane Mekânlarında Kullanıcı Deneyimi ve Memnuniyetsizliğin Mekânsal ve Çevresel Analizi

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Betül Ebrar Macit

Danışman: Gizem Izmir Tunahan

Özet:

Üniversite kütüphaneleri, uzun süreli bilişsel faaliyetlerin gerçekleştiği ve kullanıcı deneyiminin mekânsal ve çevresel koşullara yüksek derecede duyarlı olduğu kritik öğrenme ortamlarıdır. Buna karşın, bu mekânlarda gözlemlenen kullanıcı memnuniyetsizliği ve dengesiz mekânsal kullanım örüntüleri çoğunlukla kapasite, gürültü ve donatı gibi sınırlı değişkenlerle açıklanmakta; kullanıcıların belirli alanları sistematik olarak tercih etmemesi veya kaçınmasının altında yatan mekânsal ve çevresel nedenler yeterince ortaya konulamamaktadır. Bu çalışma, kütüphane mekânlarında kullanıcı memnuniyetsizliğini belirleyen mekânsal ve çevresel faktörleri bütüncül bir yaklaşımla analiz etmeyi ve mevcut mekânsal analiz yöntemlerinin bu durumu açıklamadaki sınırlılıklarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Bu bağlamda, mekânsal organizasyonu analiz etmede yaygın olarak kullanılan ancak büyük ölçüde iki boyutlu plan düzlemine dayanan Space Syntax yaklaşımının, gün ışığı ve doğrudan güneş maruziyeti, manzara ve görsel konfor gibi kullanıcı deneyimini doğrudan etkileyen üç boyutlu çevresel faktörleri yeterince temsil edemediği ileri sürülmektedir. Araştırma, bu sınırlılığı incelemek üzere Prof. Dr. Fuat Sezgin Merkez Kütüphanesi’ni vaka alanı olarak seçmekte; farklı gün ışığı koşulları, değişken mekânsal organizasyonlar ve çeşitlenen kullanıcı yoğunluklarına sahip oturma bölgeleri içermesi nedeniyle bu yapı, mekânsal ve çevresel değişkenlerin kullanıcı deneyimi üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı olarak analiz etmek için uygun bir test ortamı sunmaktadır.

Araştırma, mekânsal analiz, çevresel performans modellemesi ve kullanıcı verilerinin entegrasyonuna dayalı karma yöntem yaklaşımını benimsemektedir. Bu kapsamda, mekânsal konfigürasyon Space Syntax analizi ile değerlendirilirken, çevresel koşullar parametrik modelleme araçları (örneğin Grasshopper tabanlı simülasyonlar) aracılığıyla sayısallaştırılmakta; kullanıcı davranışı ve memnuniyeti ise gözlemsel veriler (kafa sayımı) ve anketler yoluyla analiz edilmektedir. Anketler, kullanıcıların oturma alanlarına ilişkin algısal ve çevresel memnuniyet değerlendirmelerini kapsamaktadır. Elde edilen veriler, farklı model senaryolarının karşılaştırılması amacıyla istatistiksel analizler ile değerlendirilmektedir.

Çalışma iki aşamalı bir metodoloji izlemektedir. İlk aşamada, Space Syntax’ın iki boyutlu mekânsal göstergeleri ile kullanıcı davranışı arasındaki ilişki analiz edilmekte; bu analizler gün ışığı, doğrudan güneş maruziyeti, pencereye uzaklık, görüş açısı ve manzara görünürlüğü gibi üç boyutlu çevresel değişkenlerle birlikte değerlendirilerek mevcut yaklaşımın açıklayıcılığı test edilmektedir. Bu kapsamda, üç boyutlu çevresel değişkenlerin kullanıcı davranışını açıklamada iki boyutlu mekânsal göstergelere kıyasla daha yüksek açıklayıcılık sunacağı öngörülmektedir.

İkinci aşamada ise bu sınırlılıkları aşmak amacıyla mekânsal ve çevresel verileri bütünleştiren Composite Environmental Comfort Index (CECI) geliştirilmesi önerilmektedir. CECI, mekânsal konfigürasyon (Syntax), gün ışığı ve doğrudan güneş maruziyeti (Light) ile görsel ilişki ve manzara (View) bileşenlerinden oluşmakta ve CECI = w₁(Syntax) + w₂(Light) + w₃(View) biçiminde tanımlanmaktadır. Modeldeki ağırlık katsayılarının, kullanıcı memnuniyeti ve mekânsal kullanım yoğunluğu verileri üzerinden gerçekleştirilecek istatistiksel analizlerle belirlenmesi öngörülmektedir. Bu doğrultuda, CECI modelinin, yalnızca mekânsal konfigürasyona dayanan modellere kıyasla kullanıcı yoğunluğu ve memnuniyetini daha yüksek doğrulukla açıklayacağı öngörülmektedir.

Çalışmada, yalnızca Space Syntax’a dayalı model, mekânsal ve çevresel değişkenleri kısmen içeren model ve CECI tabanlı bütünleşik model karşılaştırılarak her bir yaklaşımın kullanıcı memnuniyetsizliğini ve mekânsal tercihleri açıklama performansı test edilecektir. Bu kapsamda, yüksek mekânsal bütünleşme değerine sahip ancak düşük çevresel kalite sunan alanların daha düşük kullanıcı tercihi göstereceği; buna karşılık daha dengeli mekânsal ve çevresel koşullar sunan alanların daha yüksek kullanıcı memnuniyeti ile ilişkili olacağı öngörülmektedir. Elde edilecek bulguların, kullanıcı tercihleri ile mekânsal-çevresel koşullar arasındaki ilişkileri nicel olarak ortaya koyması ve kütüphane mekânlarında kullanıcı memnuniyetine ilişkin kanıta dayalı mekânsal çıkarımlar üretmesi hedeflenmektedir.