Gruplararası bağlamda karşılıklılık normu
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EMİR ÜZÜMÇEKER
Danışman: Serap Akfırat
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı sosyal bilimlerde ve sosyal psikolojide önemli bir yer tutan, kısaca diğerlerinin size davrandığı gibi davranmak şeklinde tanımlanabilecek karşılıklılık olgusunun, gruplararası davranışlara etkisini incelemektir. Bu çalışmayla, pozitif ve negatif karşılıklılığın, gruplararası davranış üzerinde tanımlayıcı, buyruksal sosyal ve buyruksal ahlaki norm olarak etkisinin incelenmesi hedeflenmiştir. Bu amaca yönelik olarak dört farklı deneysel çalışma gerçekleştirilmiştir. İlk çalışmada pozitif karşılıklılık normunun tanımlayıcı ve buyruksal sosyal norm olarak etkisinin araştırılmıştır. Minimal grup paradigmasından faydalanılmış, norm tipi manipüle edilerek tanımlayıcı ve buyruksal norm koşulları oluşturulmuş, katılımcıların, bir dışgrup üyesinin adil davranışına ne düzeyde aynı şekilde karşılık verdikleri ölçülmüştür. Bulgular her iki koşulda da normların herhangi bir etki yaratmadığını göstermiştir. İkinci çalışmada ise minimal grup bağlamında, negatif karşılıklılık tanımlayıcı normunun destekleyici ve çelişen biçimlerinin, katılımcıların bir dışgrup üyesinin kendi grubunu kayıran davranışına ne düzeyde aynı şekilde karşılık verdikleri incelenmiştir. Bu çalışmanın bulguları da norm manipülasyonlarının bağımlı ölçümde herhangi bir değişim yaratmadığını göstermiştir. Üçüncü çalışmada yine minimal grup paradigmasından faydalanılmış, ancak normları manipüle etmek yerine dışgrup üyesinin davranışı adil veya içgrubu kayırıcı olarak manipüle edilmiştir. Bulgular katılımcıların dışgrup üyesinin içgrubu kayıran davranışına aynı şekilde karşılık verdiğini, ancak adil davranış koşulunda aynı şekilde karşılık verme eğilimin mevcut olmadığını göstermiştir. Son deneyde pozitif ve negatif karşılıklılığın buyruksal ahlaki norm olarak etkisi, gerçek bir gruplararası bağlamda incelenmiştir. Bunun için ilk olarak Bireysel Karşılıklılık Normu Ölçeği'nin adaptasyon çalışması gerçekleştirilmiştir. Ardından üçüncü deney psikoloji (içgrup) -- rehberlik ve psikolojik danışmanlık öğrencileri (dışgrup) bağlamında tekrar edilmiş, bunun yanında katılımcıların karşılıklılık normunu içselleştirme, içgrupla özdeşleşme, algılanan dışgrup homojenliği ve algılanan dışgrup bütüncüllüğü düzeyleri ölçülmüştür. Bulgular deneysel manipülasyonun anlamlı bir farklılık yaratmadığını ve ölçülen değişkenlerin bağımlı değişkenle ilişkisi bulunmadığını göstermiştir. Ede edilen bulgular ilgili alanyazın bağlamında tartışılmıştır. Anahtar kelimeler: Karşılıklılık, gruplararası ilişkiler, norm.