Pozitif Uyaranlara Yönelik Dikkat Yanlılığı Modifikasyonunun Negatif Duygulanıma Etkisine İlişkin Bir Müdahale Programı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÖZDE EMİK AKSOY
Danışman: Derya Durusu Emek Savaş
Özet:Bu çalışmanın amacı, pozitif uyaranlara yönelik dikkat yanlılığı modifikasyonunun (DYM), negatif duygulanıma sahip bireylerde dikkat süreçleri ve depresif belirtiler üzerindeki etkisini incelemektir. Dikkat yanlılığı, bireyin duygusal açıdan yüklü uyaranlara karşı seçici dikkat göstermesiyle ortaya çıkan bir bilişsel yanlılık biçimidir. Özellikle olumsuz uyaranlara karşı gelişen dikkat yanlılığı, depresif bireylerde belirgin olarak gözlenmekte ve olumsuz bilgi işleme döngüsünü sürdürerek psikopatoloji riskini arttırmaktadır (MacLeod vd., 1986: 18; Mathews ve MacLeod, 2005: 187). Bu bağlamda, dikkat yanlılığı modifikasyonu müdahalesi, bireylerin dikkatini daha olumlu uyaranlara yönlendirmeyi hedefleyerek, bilişsel esnekliği artırma ve duygusal iyilik halini destekleme potansiyeline sahiptir (Hakamata vd., 2010: 9). İlgili yazın incelendiğinde, deneysel olarak pozitif uyaranlara yönelik dikkat yanlılığı değiştirme müdahale çalışmalarının sınırlı olduğu; tek ve çok oturumlu müdahale protokollerinin kısa ve uzun vadeli etkilerinin yeterince karşılaştırılmadığı değerlendirilmiştir. Ayrıca, müdahalelerin, dikkat yanlılığındaki değişim üzerindeki etkileri çelişkilidir. Bu tez, tüm bu ihtiyaçlar dikkate alınarak, pozitif dikkat müdahalesinin etkinliğini tek ve çok oturum koşullarında karşılaştırmalı biçimde ele almakta ve yaklaşık 12 haftalık takip süresi boyunca olan etkileri değerlendirmektedir. Bu amaçla araştırmanın örneklemini, 18-35 yaş aralığında, negatif duygulanıma sahip 101 üniversite öğrencisi oluşturmuştur. Katılımcılar, yaygın psikiyatrik ve nörolojik bozukluk öyküsü, madde kullanımı ve psikotrop ilaç tedavisi gibi dışlama kriterlerine göre değerlendirilmiştir. Nihai analizlerde hata oranları ve eksik veriler doğrultusunda toplam 101 katılımcının verileri kullanılmıştır. Katılımcılar, çok oturumlu veya tek oturumlu DYM müdahale ve kontrol koşullarına randomize edilmiştir. Müdahaleler, kelime temelli nokta-prob paradigmasına dayalı dikkat görevleri aracılığıyla uygulanmıştır. Ölçümler arasında Beck Depresyon Envanteri (BDE), Beck Anksiyete Envanteri (BAE), Yaygın Anksiyete Bozukluğu Ölçeği (YAB-7) ve dikkat yanlılığı değerlendirme görevi yer almıştır. Müdahalelerin öncesinde ve sonrasında, ayrıca 12 haftalık takip sürecinde, dikkat yanlılığı ve depresyon düzeyleri ölçülmüştür. Çalışmanın bulguları, pozitif uyaranlara yönelik dikkat yanlılığı modifikasyonu uygulanan gruplarda hem dikkat yanlılığı puanlarında hem de depresyon belirti düzeylerinde anlamlı düzeyde iyileşme olduğunu göstermektedir. Tek oturum müdahalesinin kısa vadede sınırlı etkiler gösterdiği, takip ölçümlerinde, çok oturumlu müdahalenin dikkat süreçleri üzerindeki etkilerinin daha kalıcı olduğu gözlemlenmiştir. Grup değişkeni ile anagram stres görevi performansı ve anagram performansı değerlendirme puanları arasında anlamlı farklılıklar belirlenmiş, özellikle müdahale gruplarının stres görevinde daha yüksek doğruluk ve daha düşük stres puanları bildirdikleri görülmüştür. Ailede psikiyatrik öykü varlığı, depresyon belirti düzeyleri üzerinde anlamlı bir etki göstermemiştir. Elde edilen bulgular, dikkat yanlılığı müdahale uygulamalarının, negatif duygulanıma sahip bireylerde dikkat süreçlerini yeniden yapılandırmada ve depresif belirtileri hafifletmede etkili bir müdahale aracı olabileceğine işaret etmektedir.