Ego Tükenmesi ve Özgür İrade İnancının Ültimatom Oyununda Alınan Kararlar Üzerine Etkileri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TANER GÖRÜRYILMAZ
Danışman: SERAP AKFIRAT
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın genel amacı insanların adaletsizlik karşısındaki davranışlarını belirleyen psikolojik mekanizmaların incelenmesidir. Ekonomi oyunlarında adaletsiz tekliflerin yapılmasını ve bu tekliflerin kabul edilmesini açıklamaya çalışan güçlü karşılıklılık, karşılıklı adalet, adaletsizlikten kaçınma gibi farklı kuramlar bulunmaktadır. Bu kuramlar temelini karşılıklılık, sorumluluk, suçluluk, cezalandırma ve kaynak dağılımı gibi kavramlardan almaktadırlar. Bu kavramlarla iç içe geçmiş ve karar verme çalışmalarında kullanılan ego tükenmesi kavramına, ekonomik davranışları incelerken az da olsa yer verilmiştir. Ancak özgür irade inancının adaletsiz tekliflere yönelik karar vermedeki etkisi gerek uluslararası gerekse ulusal alanyazında yeteri kadar çalışılmamıştır. Bu araştırmada ego tükenmesi ve özgür irade inancı değişkenlerinin, katılımcıların Ültimatom oyununda kendilerine sunulan adaletsiz teklifleri reddetme veya kabul etme davranışları üzerindeki etkisi, deneysel bir çalışma ile incelenmiştir. Ültimatom oyununda belirli bir miktar kaynağı kendi istediği şekilde paylaştırmayı teklif eden ve bu teklifi kabul etme veya reddetme şansına sahip olan iki taraf vardır. Teklif kabul edildiğinde teklif verenin önerdiği şekliyle kaynak paylaşımı gerçekleşir, ancak reddedildiğinde her iki taraf da kaynaklardan hiçbir pay alamaz. Bu araştırma 2 (Ego Tükenmesi Koşulu/ Kontrol Koşulu) X 3 (Özgür İrade İnancının Pekiştirildiği Koşul/ Kontrol Koşulu/Özgür İrade İnancının Zayıflatıldığı Koşul) deneklerarası faktöriyel desene sahip deneysel bir çalışmadır. Araştırmaya katılan 334'ü kadın 189'u erkek toplam 523 kişi altı deneysel koşuldan birine seçkisiz olarak atanmıştır. İlk olarak demografik bilgi formunu dolduran katılımcılar daha sonra Özgür İrade İnanç Ölçeğini doldurmuş, ve ardından Ültimatom oyunu oynamışlardır. Bu oyunda tüm katılımcılar, belirli bir miktar paranın diğer kişi tarafından pay edildiği teklifle karşılaşır. Katılımcıların kendilerine yapılan teklifi kabul ettiklerinde topladıkları para miktarı araştırmanın bağımlı değişkenini oluşturmaktadır. Verilere SPSS v24 paket programı aracılığıyla kovaryans (ANCOVA) analizi uygulanmıştır. Buna göre, ego tükenmesi koşullarına göre, katılımcıların ültimatom oyununda kazandıkları para miktarı anlamlı şekilde farklılaşmamıştır. Özgür irade inancı koşullarına göre ise anlamlı farklılıklar ortaya çıkmıştır. Özgür irade inancının pekiştirildiği koşuldaki katılımcılar Ültimatom oyununda kendilerine teklif edilen adaletsiz teklifleri daha fazla reddetmiş ve oyundan en az miktarda parayla ayrılmışlardır. Bunun yanında özgür irade inancının azaltıldığı koşuldaki katılımcılar adaletsiz paylaşımları daha az reddetmiş ve oyundan en yüksek miktarda para ile ayrılmışlardır. Bu durumda kişinin özgür irade inancı arttıkça kendisine sunulan adaletsiz teklifleri özgür irade inancı düşük kişilere oranla daha fazla reddettikleri bulunmuştur. Araştırmanın bulguları ve sınırlılıkları alanyazın çerçevesinde tartışılmıştır.