Sovyet kaynaklarında Lozan ve mübadele
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkilap Tarihi Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ALİS ALTAN
Danışman: KEMAL ARI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez, Türk Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik finali olan Lozan Barış Kon-feransı'nı ve ardından gelen Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi'ni, dönemin Sovyet Rusya (SSCB) kaynakları üzerinden okumayı amaçlamaktadır. Geleneksel tarih yazımında genellikle Batılı (İngiliz, Fransız) ve Türk arşivlerine dayalı anlatımlar hâkimken, bu çalışma "öteki" kutup olan Sovyetlerin perspektifini merkeze almak-tadır. Çalışmanın temel amacı, Sovyet dış politikasının Lozan bağlamında nasıl kurulduğunu; Boğazlar rejimi ve Karadeniz güvenliği önceliğiyle, mübade-le/azınlıklar dosyasına yönelik tutum arasındaki gerilimi açıklamaktır. Tez, Sovyet dış politikasının "ikili hat" (dual track) mantığıyla işlediği varsayımından hareket-le, bir yanda NKID/Narkomindel (devlet diplomasisi) hattının güvenlik ve jeopoli-tik çıkarlar doğrultusunda geliştirdiği reelpolitik söylemi; diğer yanda Komintern ve ona bağlı yayın/ağların sınıf, uluslar sorunu ve self-determinasyon eksenli ideo-lojik eleştirilerini karşılaştırmalı biçimde analiz eder. Araştırmanın birincil kaynakları Rusya Dış Politika Arşivi (AVP RF) bel-geleri, Rusya Devlet Sosyal-Siyasal Tarih Arşivi (RGASPI) içindeki Komintern evrakı, DVP SSSR belge derlemesi ile Pravda ve İzvestiya gazeteleridir. Nitel yön-tem çerçevesinde arşiv belgelerinin içerik çözümlemesi ile basın metinlerinin söy-lem analizi birlikte kullanılmış; Sovyet resmî söylemi ile kamusal propaganda dili arasındaki ayrışma/senkronizasyon örüntüleri izlenmiştir. Bulgular, Sovyet yaklaşımının Lozan'da öncelikle Boğazlar ve Karadeniz güvenliği etrafında kristalize olduğunu; bu nedenle mübadeleye ilişkin resmî dip-lomasinin çoğu kez "düşük profilli" kaldığını göstermektedir. NKID hattı, Türki-ye'nin egemenliğini ve Ankara–Moskova yakınlığını korumayı, Batılı güçlerin Sovyetleri Karadeniz'e "hapsetme" girişimine karşı bir güvenlik gereği olarak görmüş; mübadeleyi ise çoğu durumda ikincil bir dosya olarak ele almıştır. Buna karşılık Komintern çevresi, zorunlu yer değiştirmeyi "burjuva-milliyetçi" bir çö-züm olarak mahkûm etmiş; mübadeleyi emekçi sınıfların parçalanması ve azınlık-ların haklarının gaspı bağlamında değerlendirmiştir. İzvestiya'nın mübadeleyi daha çok konferans gündemi ve azınlıklar/patrikhane pazarlığı içinde teknik-diplomatik bir dille haberleştirmesi; Pravda'nın ise Boğazlar meselesini Türkiye'ye dönük ide-olojik-jeopolitik "hazırlık ateşi"yle örmesi, Sovyet kamu söyleminde hem güven-likçi hem de ideolojik katmanların eşzamanlı varlığını doğrulamaktadır. Sonuç ola-rak tez, Sovyet kaynaklarında Lozan ve mübadele meselesinin, güvenlik kaygıları (Boğazlar/Karadeniz), ulus-devletleşme ve nüfus yönetimi (homojenleşme) ile en-ternasyonalist ideoloji (self-determinasyon/sınıf dayanışması) arasındaki gerilimli kesişimde anlam kazandığını ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Lozan Barış Konferansı; Türk–Yunan Nüfus Mübadelesi (1923); Sovyet Dış Politikası; NKID/Narkomindel; Komintern; Pravda; İzvestiya; Boğazlar Rejimi; Karadeniz Güvenliği; azınlıklar; söylem analizi; arşiv belgeleri