TÜRK OYUNYAZARLIĞINDA DOĞUM-ÖLÜM DİKOTOMİSİ

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Sahne Sanatları Ana Sanat Dalı (Konservatuvar), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MAVİSU KAHYA

Danışman: Özlem Belkıs

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Doğum-ölüm dikotomisi farklı tarihsel dönemlerde ve çeşitli coğrafyalarda mitolojik anlatılarda ve ritüellerde ortaklıklar yaratmış, dram sanatının ortaya çıkışında etkili olmuştur. Mitoloji ve ritüeller aracılığıyla drama kaynaklık eden dikotomi kavramı çatışmanın temelinde yer alan en önemli unsurdur. Doğum-ölüm dikotomisinin oyun yazarlığına etkisi hem sahnede işlenen temalarda kendini gösterir hem de işlevsel bir öneme sahiptir. Batı dramatik tiyatro metinlerinde olduğu gibi Türk tiyatro metinlerinde de bu zengin ve ilkel köklerin izlerini sürmek mümkündür. Bu araştırmada1840'lardan 2000'li yıllara kadar yazılmış Türk tiyatro oyunlarında doğum-ölüm dikotomisinin oluşturduğu kültürel arka plan ortaya konulmuştur. Yaratılış söylenceleri, bahar bayramı ve kutsal evlenme törenleri, yeniden doğuş veya diriliş düşüncesi ritüelistik yansımaların üç ana unsuru olarak ele alınmış, doğum-ölüm dikotomisiyle ve birbiriyle ilişkileri açıklanmıştır. Oyunlarda dikotominin işlevleri araştırılmış, içerik ve biçimdeki yansımalar irdelenmiştir. Biçimsel işlevler açısından aksiyonu kuran, oyunsuluk yaratan ve karşıtlık ortaya çıkaran yapıların inşasında kullanılması olarak üç kategoriye ulaşılmıştır. Bu çalışmada Türk tiyatrosunun kültürel birikimini bugüne taşıyan, evrensel temalara paralel yeni ufuklar açan ve kendine özgü evrenler kuran oyunlar doğum-ölüm dikotomisi çerçevesinde bütünsel olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla 1843-2005 yılları arasında yazılmış oyunlar taranmış, kriterlere uygun 180 oyun içinden 23 oyun öne çıkmış ve bunların 15'i dramatik çözümlemeyle incelemeye dahil edilmiştir. Toplumsal kimliğin okunmasında, yeni metinlerin ortaya çıkmasında ve oyun yazarlığımızın yorumlanmasında faydalı bir değerlendirmeye ulaşılması hedeflenmiştir.