Kütahya Vahid Paşa ve Tavşanlı Zeytinoğlu Kütüphaneleri'nde bulunan yazma eserlerin tezhip sanatı açısından incelenmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ÜMRAN UYANIK

Danışman: FİLİZ ADIGÜZEL TOPRAK

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Kitap sanatları içerisinde önemli bir yere sahip olan tezhip , kelime anlamı olarak altınlama, yaldızlama anlamına gelen Arapça zeheb (altın) sözcüğünden türemiştir. Tezhip sanatı başta el yazmaları olmak üzere, levhalar, hilyeler, tuğralar, murakkaaların bezenmesinde kullanılmıştır. Kitaba duyulan ilgi ve hürmet neticesinde gerek İslâm dünyasında gerekse Osmanlı Devleti'nde pek çok resmi ve özel kütüphane kurulmuş; kimi zaman toplumun önde gelen şahsiyetleri hâmi vasfıyla buna öncülük etmişlerdir. Bu çalışmada Osmanlı'nın son dönemlerinde kurulmuş olan Kütahya Vahid Paşa Yazma Eserler ile Tavşanlı Zeytinoğlu Kütüphaneleri'nde bulunan elli adet müzehhep eser, desen, motif, kompozisyon, teknik, renk ve üslûp özellikleri bakımından incelenmiştir. Bu eserlerin seçimi, her iki kütüphanedeki yedi yüz otuz müzehhep eser arasından, kompozisyon ve işçilik açısından nitelikli olmaları veya farklı özellikler taşımaları göz önünde bulundurularak yapılmıştır. İki ana bölümden oluşan tezin birinci bölümünde söz konusu kütüphaneler tanıtılmaya çalışılarak, tezhip sanatının gelişimi ile nakkaşhâne ve sanat hâmiliği konularına değinilmiştir. İkinci bölüm bir katalog çalışması olup, çalışmaya esas teşkil eden eserlerin künyeleri, fotoğrafları, desen analizleri ve çizimlerinden oluşmaktadır. Bölüm sonunda, katalogdaki eserler esas alınarak, sayfa bezemelerinde kullanılan ana formlar, motifler, pervaz, durak, tığ ve güllerin detaylı çizimleri yapılmış ve böylelikle 14. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasındaki tezhip sanatının bezeme unsurlarının dokümanı çıkartılmıştır. Bu belgeleme ve inceleme çalışmasının amacı, tezhip sanatının gelişimini ortaya koyarak, motif dağarcığına yenilerinin eklenmesini sağlamaktır. Anahtar Kelimeler: Tezhip Sanatı, Yazma Eser, Geleneksel Sanatlar, Vahid Paşa Yazma Eser Kütüphanesi, Tavşanlı Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi