Türkçede Ad Öbeği Eksiltme

MUHAMMET TAHA YANGIN

Türkçede Ad Öbeği Eksiltme

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Dilbilim Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMET TAHA YANGIN

Danışman: Murat Özgen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eksiltme, belirli öbek yapılardaki dilsel birimlerin silinmesi ya da sesletilmemesi olarak tanımlanır. Temelde türetim süreci üzerinden tartışılan eksiltme, çeşitli yaklaşımlar tarafından yapısal bir süreç olarak değerlendirilirken; bazı kuramsal yaklaşımlar ise ilgili yapılarda silinen ya da sesletilmeyen bir birimin bulunmadığını, bu yapıların dilin sözdizim-anlambilim arakesitinde yorumlandığını öne sürer. Bu çalışmada, söz konusu kuramsal yaklaşımları ve bu yaklaşımlar altında sunulan çözümleme önerilerini takip ederek, Türkçede ad öbeği eksiltme olgusunu açıklamayı ve bu olgu bağlamındaki kuramsal tartışmalara katkı sağlamayı amaçlıyoruz. Türkçedeki eksiltme görünümler ve bu görünümler kapsamındaki dizimsel kısıtları kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde değerlendirdik ve bu bağlamda, eksiltili yapıların türetimsel süreçte nasıl gerçekleştiğine yönelik daha kapsamlı açıklama sunduğu sonucuna ulaştığımız yapısal yaklaşım altındaki sesel biçim silme (SB-silme) yaklaşımını temel aldık. Türkçedeki adcıl alanın türetim sürecini ve bu alandaki eksiltme görünümlerini betimledikten sonra SB-silme yaklaşımı çerçevesinde öne çıkan yetkilendirici, odak ve sınıflandırıcı çözümleme önerileri kapsamında Türkçedeki ad öbeği eksiltili yapıların sözdizimsel türetim sürecini inceledik ve her birinin Türkçedeki verileri ne ölçüde açıklayabildiğini tartıştık. Bu değerlendirme sonucunda bu çözümleme modellerinin Türkçedeki ad öbeği eksiltmelerini açıklamakta tek başına yeterli olmadığını gördük; özellikle parçacıl özelliklerin eksiltme lisanslamada belirleyici olduğunu ancak adcıl alandaki bilgi yapısının ve sözcüksel özelliklerin de eksiltmede etkisi olduğunu tespit ettik. Bu doğrultuda, hem biçimsel hem de bilgi yapısına dayalı koşulları dikkate alan bir hibrit çözümleme modeli önerdik. Dilsel kısıtların etkisini de değerlendirmeye aldığımız bu model, Türkçedeki ad öbeği eksiltmelerinin sözdizimsel türetim sürecinin açıklamanın yanı sıra, eksiltmenin lisanslama zamanına yönelik kuramsal içgörüler sağlamaktadır.