Kısas-ı Mecânîn (Ahmedî'nin Esrâr-nâme tercümesinin nüshası) bağlamında tasavvufî delilik, cünûniyet ve dîvânelik

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ERTAN ALP

Danışman: Nesrin Sofuoğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tasavvuf kültürünün ve tasavvuf edebiyatının en ilgi çekici ve araştırılmaya muhtaç mevzularından biri olan tasavvufî delilik veya tasavvufî cezbe kıssaları ve menâkıbnâmeleri "cünûn, mecnûn, dîvâne, deli, meczûb, muvelleh" gibi bazı tasavvufî kavramlar çerçevesinde zengin bir literatür ve edebî kültür oluşturmuştur. Yaygın psikoloji algısında insanın normal ve makul davranışları dışındaki söz, düşünce ve davranışlarında aşırı bir sapma göstermesi halk dilinde ve edebiyat eserlerinde "delilik" kavramıyla yorumlanagelmiştir. Türk-İslâm edebiyatında "cünûn" veya "deli, delilik" kavramlarıyla ilişkilendirilen kimi kıssalar ve tasavvufî hikâyelerin psikolojik algı ve sapma süreçlerini modern bir dille kurgulanmadığı söylenebilir. Türk-İslâm edebiyatı eserleri bu bağlamda kendi kavram dünyası içinde yukarıda sözünü ettiğimiz ıstılâhlarla ilgili bir edebiyat kültürü meydana getirmiştir. Bu çalışmada, müellifi bilinmeyen bir "Kısas-ı Mecânîn" nüshası üzerinden "cünûn, dîvâne" gibi kavramların müteradifleri bağlamında teşekkül eden tasavvufî cünûniyet veya dîvânelik hâlleri, ilâhî aşk ve cezbe kavramlarıyla ilişkilendirilmeye çalışılacaktır. Bu kavramların Türk-İslâm kültür ve medeniyet dairesinde nasıl algılandığı üzerinde durulacak ve bunların kıssa ve menâkıbnâme kültüründeki yeri ve önemi hususunda birtakım yargı ve neticeler ortaya konacaktır. Birinci bölümde, kıssa ve menâkıbnâme türünün Türk-İslâm edebiyatındaki yeri ve önemi umumî bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. İkinci bölümde; mecnûn, dîvâne, delilik ve müteradifi kavramların Türk-İslâm edebiyatındaki yansımaları ve tasavvuf kültürü içindeki edebî açılımlarına değinilmiştir. Üçüncü bölümde, ilgili nüshanın tasavvufî delilik, cünûniyet ve dîvânelik bakımlarından tahlili yapılmıştır. Tezin genel bir değerlendirmesinin yapıldığı sonuç bölümünde ise ilgili mecmuanın Türk tasavvuf edebiyatında teşekkül eden manzum hikâye kültüründeki yeri ve önemine değinilmiştir.