Türkçede küçük tümceler
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESRA KÜÇÜKSAKARYA
Danışman: Murat Özgen
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Küçük Tümce yapıları (buradan sonra, KT) kip, görünüş, zaman, (KGZ) ve uyum içermeyen, çekimsiz [BelÖ XÖ] biçimlenmesiyle tam tümcelerden içyapısı farklı bir görünüme sahip, buna karşılık önermesel içeriği olan dilbilgisel kurucu birimlerin yüklemleme ilişkisine girmesiyle oluşan yapılardır. Türkçede KT'ye ilişkin çalışmalar yerlik içeren, sonuç bildiren ve betimlemeli KT'ler ile sınırlıdır. Bu noktada, ayrıntılı bir incelemenin yapılmasının KT alanyazınına Türkçeden farklı bulgular sunacağını düşünerek Türkçede KT ulamında değerlendirebileceğimiz hemen her yapıyı ayrıntılarıyla incelemek koşuluyla çalışmamızın KT'ler için evrensel bir yapılanma olup olmadığına ilişkin alanyazında yürütülen çalışmalara katkı sağlayabileceğini öngördük. Çalışmamızın amacı alanyazında sözdizim-anlambilim arakesitinde incelenen KT'lerin, Türkçedeki varlıklarını sözdizimsel sınamalarla ortaya çıkarmak, Türkçede KT'nin özelliklerini ve sınırlarını belirleyip türlerinin neler olduğunu saptamak ve kuramsal tartışmaları Türkçe bulgular çerçevesinde tartışarak KT'nin içyapısına ilişkin bir öneride bulunmaktır. Bu doğrultuda, çalışmamızda öncelikle farklı diller üzerinden KT örneklerine yer verdik. Daha sonra, KT'nin genel özelliklerini ve alanyazındaki türlerini listeledik. KT'nin içyapısını çözümlemek için kuruculuk sınamalarının dünya dillerinden örneklere nasıl uygulandıklarına ve KT türlerine göre bu sınamaların dillerarası geçerliliklerinin değişkenliğine değindik. Bu doğrultuda, Türkçedeki KT yapılarının özelliklerini belirleyerek alanyazındaki kuruculuk sınamalarıyla KT görünümlerini ayrıntılı bir biçimde inceledik. Tam tümcelerden ayrılan yanlarını gözlemleyerek alanyazında birbirine geçmiş biçimde ele alınan KT'ler için yeni bir tanımlama yaptık. KT türlerinin alanyazınla örtüşen ve ayrışan noktalarını belirleyerek Türkçeye özgü KT yapılarının bulunduğundan söz ettik. Türkçedeki KT yapılarının salt adcıl ulamla sınırlı olması genel olarak KT'lerin KGZ, çekim ve uyum taşımayan yapılar olduklarına ilişkin öngörülerimize kuruculuk sınamalarının yanı sıra çekimli içeyerleştirmeye izin vermemeleri açısından da destek sundu. Türkçede KT'lerin öznesinin yapısal olarak belirtme durumunu ana eylemden aldığına ilişkin bulgularımız, KT'lerin geçirgen ve kusurlu alanlar olduklarını ve bu bağlamda KT'leri tam tümceler ya da çekim, uyum içeren tümceler olarak değerlendiren yaklaşımların Türkçe KT yapılarında işler olmadığını gösterdi. Üretici Dilbilgisi (ÜD) çerçevesinde günümüze kadar Yönetme ve Bağlama Kuramından başlayarak Yetinmeci Çizgiye ve hatta Evre Kuramına uzanan yaklaşım ve önerilerin kısıtlılıklarını eleştirel bir bakış açısıyla tartıştık. Bu noktada, tezimizin kuramsal çerçevesini Yetinmeci Çizgi temelinde işlevsel baş olarak önerilen YükÖ ve ÇekÖ ulamlarının Türkçede KT'lerin sözdizimsel kurulumunu açıkladığı ve açıklamadığı noktaları belirleyerek önerdiğimiz İşlİlişÖ oluşturmaktadır. Bu çözümlemelerle KT'lerde k-buyurma, etiketleme, durum atama gibi özelliklerin görünümlerini Türkçe örnekler üzerinden tartıştık. Sonuç olarak Türkçede KT'lerin farklı türlerde gerçekleşimi KT'nin sözdizimsel konumunu farklı bir ulam altında da değerlendirebileceğimizi işaret etti. Yine de bu ulamın dünya dillerinde özgül örneklerin değerlendirilerek açıklayıcı noktalarının ve kısıtlı kaldığı noktaların tıpkı bizim YükÖ ve ÇekÖ'nün kısıtlılıklarına değindiğimiz gibi belirlenmesi ileride yürütülecek olan KT çalışmalarına katkı sağlayabilir.