ROMA TİYATROLARININ AZ RASTLANAN MİMARİ YAPISI OLARAK BAZİLİKA VE NİCAEA (İZNİK) ÖRNEĞİ

Creative Commons License

Kardoruk N., OZ A. K.

Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, sa.53, ss.537-571, 2026 (TRDizin)

Özet

Bazilikalar antik kentlerin önemli ve gösterişli yapılarından biridir ve Roma şehirlerinin önemli mimari unsurudur. Genellikle ince uzun, iki sütun sırasıyla üç nefe ayrılan mimari plana sahip yapılar; kilise, forum gibi işlevlerle kullanılmıştır. Bilinen yaygın tip dışında, tiyatrolardaki gibi farklı mimari tip ve işlevlerde kullanıldığı da bilinmektedir. Roma tiyatrolarında bazilikalar (Basilicae Theatrum) scaena’nın iki yan kanadında konumlandırılmıştır ve geleni karşılamaya yönelik giriş salonu olarak kullanılmıştır. Genellikle kare şeklinde ve birbirlerine simetrik olarak inşa edilen bazilikaların, dikdörtgen, apsisli ya da birbirine simetrik olmayan nadir örnekleri de mevcuttur. Örnekler özellikle İtalya, Galya ve Akdeniz’e kıyısı olan Anadolu dışındaki kentlerde görülmektedir. Anadolu’daki Roma tiyatroları genellikle Helenistik Dönem tiyatrolarının revize edilmesi ya da Helenistik gelenek ile yapıldığından, bazilika yapılarına rastlanmaz. Nicaea (İznik) antik kenti tiyatrosunda yapılan çalışmalarda, scaena’nın yan kanatlarında sütunlu galerileri saran yapının, bazilika olduğu anlaşılmıştır. Scaena ile birleşen bazilika, içerisindeki iki katlı sütunlu galeriler ile birlikte Roma İmparatorluğu içerisindeki tek örneği oluşturmaktadır. Bu çalışmada amaç; Iznik (Nicaea) tiyatrosunda sütunlu galerileri saran mimari örüntüyü analojik örnekler ile karşılaştırarak bir bütün halinde tanımlamak, Iznik (Nicaea) tiyatrosu için restitüsyon önerisi sunmaktır.
Basilicas are among the most important and magnificent structures of ancient cities and represent a significant architectural element of Roman urbanism. Generally characterized by a long, narrow architectural plan divided into three aisles by two rows of columns, these structures served functions such as churches or forums. In addition to the common type, they are also known to have been used in different architectural forms and functions, such as in theaters. In Roman theaters, basilicas (Basilicae Theatrum) were positioned at the two side wings of the scaena and served as entrance halls to welcome visitors. While these basilicas were typically square-shaped and built symmetrically to one another, rare examples with rectangular plans, apses, or asymmetrical designs also exist. Such examples are primarily seen in Italy, Gaul, and cities along the Mediterranean coast outside of Anatolia. Since Roman theaters in Anatolia were generally constructed by revising Hellenistic Period theaters or following the Hellenistic tradition, basilica structures are typically not encountered. However, studies conducted at the theater of the ancient city of Nicaea (Iznik) have revealed that the structure surrounding the colonnaded galleries at the side wings of the scaena is a basilica. This basilica, integrated with the scaena and featuring two-story colonnaded galleries within, constitutes the only known example of its kind in the Roman Empire. The aim of this project is to produce a comprehensive restitution of the crowded Iznik (Nicaea) theater by comparing the architectural pattern surrounding the colonnaded galleries in the Iznik (Nicaea) theater with analogical examples.