Cumhuriyet Döneminde Hakkari’de Eğitim


Creative Commons License

Şahin M.

BELGİ DERGİSİ, vol.2, no.20, pp.2787-2799, 2020 (Peer-Reviewed Journal)

  • Publication Type: Article / Article
  • Volume: 2 Issue: 20
  • Publication Date: 2020
  • Doi Number: 10.33431/belgi.673672
  • Journal Name: BELGİ DERGİSİ
  • Journal Indexes: TR DİZİN (ULAKBİM)
  • Page Numbers: pp.2787-2799
  • Dokuz Eylül University Affiliated: Yes

Abstract

The purpose of this research is to examine the process of education in Hakkari throughout history. In
this context, research approaches to processes of pre-school education, primary education, middle
school education, vocational and technical training, and higher education through the republican
history and their present situation. A historical descriptive method was used in the study. Data
concerning Hakkari’s demography and education was conducted through TÜİK. 1923, the year was
taken as the base year and was supported with the data of the process until today.
According to National Education Statistics, Hakkari almost has had just the name of the education
organization for many years. In the Hakkari province, the first primary school was opened in 1925,
the first secondary school in 1945, and the first high school in 1957. Until the opening of boarding
schools in 1965, the dispersed settlement of the villages prevented the students from going to
school, especially in the long winter months the difficult terrain, lack of transportation, and teacher
and school deficiencies made education difficult. The lack of schools, experienced teachers, and
sufficient interest in education by the population due to the socio-economic and socio-cultural
structure of the region have also been the main obstacles to education in Hakkari. This situation,
seen in the early years of the Republican period, began to disappear relatively with the opening
of the first high school in 1957 and the opening of secondary education institutions in the districts
after 1965. However, many steps taken in the name of education have since progressed very slowly
in Hakkari. The fact that the region was heavily influenced by terrorism in the 1990s is undoubtedly
the most fundamental factor of the recent education problems.
The population of Hakkari has steadily increased until today. During the 1923-2019 period, the
population of Turkey increased by 501% while the population of Hakkari increased by 1045%. There
have been significant increases in the education of Hakkari, where population growth has increased
above the Turkish average: The number of students in preschool institutions has increased by
14973% and the number of teachers by 10000%. The increase rate in primary schools is 39373%
in students, 55600% in teachers; the increase rate in secondary schools is 110192% in students,
31350% in teachers; the increase rate in high schools was 13574% in students, 12233% in teachers,
and the increase rate in vocational-technical schools was 2259% in students and 1364% in teachers.
In other words, the number of students per teacher in preschool institutions increased from 40 to
59.9; from 6 to 21 in secondary schools; from 29 to 32.2 in general high schools; from 13.6 to 22.2
Cumhuriyet Döneminde Hakkari’de Eğitim
2789
in vocational-technical schools. In primary schools, however, it has dropped from 27.5 to 19.5.
According to the available data, there were huge increases in both teacher and student numbers
at all levels of education in Hakkari during this period. Some levels of education balance in terms
of teacher and student growth rates, while in some levels of education serious disproportionations
occurred. The number of teachers employed in preschool institutions, secondary schools, high
schools, and vocational-technical schools lagged behind the increase in the number of students.
This is especially evident in preschool institutions and secondary schools. However, it is pleasing
that the increase in the number of teachers in primary schools is proportionally greater than the
number of students. Accordingly, it is thought that increasing the number of teachers in preschool
institutions, secondary schools, high schools and vocational-technical schools in Hakkari will
contribute significantly to increasing the quality of Education.
During the 1923-2019 period in Hakkari, schooling rates also increased steadily. As of the 2017-
2018 school year, the rate of schooling in preschool at age five reached 66.61%, while the Turkish
average during the same period was 66.88%. While the schooling rate in primary schools is 91.72%,
the Turkish average is 91.54%. The schooling rate in secondary schools is 87.48% while the Turkish
average is 94.47%. While the schooling rate in high schools was 27.49%, the Turkish average was
83.58%. While the schooling rate in vocational-technical schools is 38.29%, the Turkish average is
41.31%. When we look at the rates of schooling in Hakkari, it is seen that schooling in preschool
education and at the level of primary schools is in parallel with the Turkish average, which is pleasing.
While the rates of schooling in preschool and primary schools remained in parallel with Turkey, they
remained below the Turkish average in secondary schools, high schools, and vocational-technical
education. The rate of schooling in vocational high schools in Hakkari is 3 points below the Turkish
average. This is 7 points in secondary schools. The situation in general high schools is quite bad. The
rate of schooling in these schools in Hakkari is 56 points below the Turkish average. Accordingly,
especially at the general high school level, it is thought that a step towards “schooling” will be very
meaningful.
According to findings, in the past 96 years, Hakkari has shown significant increases quantitatively
concerning education levels. The increase in the number of teachers and students at every level is
higher than the growth of the population. There is a balance regarding the increase in student and
teacher numbers in some levels of education, whereas significant disproportion is seen in some
others. Looking at schooling rates in Hakkari, pre-school, and elementary school levels show an
equivalence regarding the average rates in Turkey. However, middle school and in general and
vocational-technical high school levels are found to be lower than the average of Turkey in terms
of educational quality.
Bu araştırmanın amacı, Hakkari’de eğitimin geçirdiği aşamaları tarihi süreç içinde incelemektir. Bu
çerçevede Hakkari’de okulöncesi eğitimde, temel eğitimde, ortaöğretimde, mesleki-teknik eğitimde
ve yükseköğretimde Cumhuriyet tarihimiz boyunca alınan mesafe ve gelinen nokta ele alınmıştır.
Bu çalışmada, betimsel araştırma türlerinden tarihi yöntem kullanılmıştır. Hakkari ile ilgili nüfus ve
eğitim verileri TÜİK istatistiklerinden ve milli eğitim istatistiklerinden elde edilmiştir. Verilerde 1923
temel ölçüt olmuştur ve günümüze kadar geçen süreç belirli yılların verileriyle desteklenmiştir.
Milli eğitim istatistiklerine göre, Hakkari’de uzun yıllar maarif teşkilatının adeta sadece adı vardır.
Hakkari vilayeti ilkokulla 1925’de, ortaokulla 1945’de, lise ile 1957’de tanışmıştır. 1965’de yatılı
bölge okulları açılıncaya kadar köylerin dağınık yerleşimi öğrencilerin özellikle uzun kış aylarında
zorlu araziyi kat ederek okula gitmelerini engellemiş, zorlu arazi yapısı, ulaşımın gerçekleşemeyişi,
öğretmen ve okul eksiklikleri eğitimi zora sokmuştur. Okulların sayıca yetersizliği, deneyimli
öğretmen eksikliği, yörenin sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel dokusu gereği halkın da eğitime
yeterli ilgisinin olmayışı da Hakkari’deki eğitimin önündeki temel engeller olmuştur. Cumhuriyet
döneminin ilk yıllarında görülen bu durum 1957’de ilk lisenin açılması, 1965’ten sonra da ilçelerde
ortaöğretim kurumlarının açılmasıyla nispeten ortadan kalkmaya başlamış, bununla birlikte eğitim
adına atılan bir çok adım Hakkari’de çok yavaş ilerlemiştir. 1990’lı yıllarda bölgenin terörün yoğun
etkisi altında kalması yakın dönem eğitim sorunlarının kuşkusuz en temel etkenidir.
Hakkari nüfusu günümüze kadar devamlı olarak artış göstermiştir. 1923-2019 evresinde Türkiye
nüfusu %501 artmışken Hakkari nüfusu %1045 artmıştır. Nüfus artışının Türkiye ortalamasının
üzerinde arttığı Hakkari’nin eğitiminde ciddi artışlar olmuştur: Okulöncesi kurumlarda geçen süreçte
öğrenci sayısı %14.973, öğretmen sayısı ise %10.000 oranında artış göstermiştir. İlkokullardaki artış
oranı öğrencilerde %39.373, öğretmenlerde %55.600; ortaokullardaki artış oranı öğrencilerde
%110.192, öğretmenlerde %31.350; liselerdeki artış oranı öğrencilerde %13.574, öğretmenlerde
%12.233 ve mesleki-teknik okullardaki artış oranı öğrencilerde %2.259, öğretmenlerde %1.364
olmuştur. Bir başka ifadeyle okulöncesi kurumlarda öğretmen başına düşen öğrenci sayısı 40’dan
59.9’a; ortaokullarda 6’dan 21’e; genel liselerde 29’dan 32.2’ye; mesleki-teknik okullarda 13.6’dan
22.2’ye yükselmiştir. Bununla birlikte ilkokullarda 27.5’den 19.5’e düşmüştür. Eldeki verilere göre,
geçen süreçte Hakkari’de eğitimin tüm kademelerinde hem öğretmen hem de öğrenci sayılarında
çok büyük artışlar gerçekleşmiştir. Bazı eğitim basamaklarında öğretmen ve öğrenci artış oranları
bakımından denge söz konusu olurken bazı eğitim basamaklarında ise ciddi orantısızlıklar
meydana gelmiştir. Okulöncesi kurumlarda, ortaokullarda, liselerde ve mesleki-teknik okullarda
görevlendirilen öğretmen sayısı, öğrenci sayısındaki artışın gerisinde kalmıştır. Bu durum özellikle
okulöncesi kurumlarında ve ortaokullarda çok bariz bir şekilde görülmektedir. Bununla birlikte
ilkokullarda öğretmen sayısı artışının oransal olarak öğrencilerden daha fazla olması sevindirici bir
durum olarak gözlenmiştir. Buna göre Hakkari’de okulöncesi kurumlarda, ortaokullarda, liselerde ve mesleki-teknik okullarda öğretmen sayısının artırılmasının eğitimin niteliğinin artırılması hususunda
ciddi katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Hakkari’de 1923-2019 evresinde okullaşma oranları da devamlı olarak artış göstermiştir. 2017-2018
öğretim yılı itibariyle okulöncesinde beş yaşta okullaşma oranı %66.61’e ulaşmıştır, aynı dönemde
Türkiye ortalaması %66.88’dir. İlkokullarda okullaşma oranı %91.72 iken Türkiye ortalaması
%91.54’dür. Ortaokullarda okullaşma oranı %87.48 iken Türkiye ortalaması %94.47’dir. Liselerde
okullaşma oranı %27.49 iken Türkiye ortalaması %83.58’dir. Mesleki-teknik okullarda okullaşma
oranı %38.29 iken Türkiye ortalaması ise %41.31’dir. Hakkari’deki okullaşma oranlarına bakıldığında
okulöncesi eğitimde ve ilkokullar düzeyinde okullaşmanın Türkiye ortalaması ile paralellik arz
ettiği görülmektedir ki bu sevindirici bir durumdur. Okulöncesi ve ilkokullardaki okullaşma oranları
Türkiye ile paralellik içinde giderken, ortaokullar, liseler ve mesleki-teknik eğitimde ise Türkiye
ortalamasının altında kalmıştır. Hakkari’de meslek liselerinde okullaşma oranı Türkiye ortalamasının
3 puan altındadır. Bu durum ortaokullarda ise 7 puandır. Genel liselerdeki durum ise oldukça
kötüdür. Bu okullarda Hakkari’deki okullaşma oranı Türkiye ortalamasının 56 puan altındadır. Buna
göre özellikle genel lise düzeyinde “okullaşma” hususunda adım atılmasının çok anlamlı olacağı
düşünülmektedir.
Elde edilen bulgulara göre, geçen 96 yıllık evrede Hakkari’de tüm eğitim basamaklarında sayısal olarak
büyük artışlar olduğu görülmüştür. Bütün okul basamaklarında öğretmen ve öğrenci sayısındaki
artış nüfus artışının çok üzerinde olmuştur. Bazı eğitim basamaklarında öğretmen ve öğrenci artış
oranları bakımından denge söz konusu olurken bazı eğitim basamaklarında ise ciddi orantısızlıklar
meydana gelmiştir. Hakkari’deki okullaşma oranlarına bakıldığında okulöncesi eğitimde ve ilkokullar
düzeyinde okullaşmanın Türkiye ortalamasıyla paralellik arz ettiği görülmektedir. Bununla birlikte
ortaokul düzeyinde, genel liseler ve mesleki-teknik eğitim seviyesinde ise Türkiye ortalamasının
altında kalmıştır.