Research Information System
TÜRK SOSYAL BİLİMLER DERNEĞİ 18. ULUSAL SOSYAL BİLİMLER KONGRESİ, Ankara, Turkey, 24 - 26 September 2025, pp.279-280, (Summary Text)
Birleşmiş Milletlere göre, küresel doğurganlık oranı hızla azalmaktadır. 1970’lerde 4,5 dolaylarında olan kadın başına doğurganlık oranı 2024 yılına gelindiğinde 2,25’e düşmüştür. Aynı zamanda ortalama yaşam süreleri de artmaktadır. Bu demografik değişim, birçok ülkenin yakın dönemde yaşlanan nüfuslarla karşı karşıya kalacağı anlamına gelmektedir. Ekonomi, istihdam, sağlık, eğitim, sosyal güvenlik gibi pek çok alanda ciddi etkiler ortaya çıkaracak bu durum, özellikle düşük doğurganlık, düşük ölümlülük düzeyine geçen ülkeleri bu etkileri bertaraf etmek için çeşitli nüfus politikaları uygulamaya itmektedir.
Türkiye de özellikle son yıllarda doğurganlık oranlarının azalması ve nüfusun yaşlanması gibi olgularla karşı karşıya kalmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu’na göre 2000’li yılların başında 2,38 olan toplam doğurganlık hızı 2023 yılında 1,5’e düşmüştür. 2,1 olan nüfus yenilenme hızının çok altında gerçekleşen bu oran, doğurganlığın artırılması konusunu ön plana çıkarmıştır. Türkiye’de son 20 yıllık süreçte uygulanmaya başlanan doğurganlığı teşvik edici (pro-natalist) politikalar, 2025 yılında ilan edilen “Aile Yılı” kapsamında genişletilmiş ve doğum izinlerinin artırılması, aile ve gençlik fonu, bakım hizmetlerinin güçlendirilmesi, esnek çalışma, yeni kurul ve enstitülerin kurulması gibi birçok politika hayata geçirilmeye başlanmıştır. Bu politikalar içerisinde en çok öne çıkan doğum yardımlarıdır. 2015 yılında başlatılan Doğum Yardımı Programı ile ilk çocuk için 300 TL, ikinci çocuk için 400 TL, üçüncü ve sonraki çocuklar için 600 TL tutarında tek seferlik doğum yardımı ödemesi yapılmaktaydı. Bu yardımların miktarında ve ödeme şeklinde 2025 Aile Yılı kapsamında değişiklikler yapılmıştır. 1 Ocak 2025’ten sonra yeni doğan ilk çocuk için tek seferlik 5 bin TL doğum yardımı verilmeye başlanmıştır. Yeni doğan ikinci çocuk için her ay olacak şekilde 1500 TL yardım verilmektedir. 1 Ocak 2025’ten sonra üçüncü çocuğunu dünyaya getiren anneye ise aylık 6.500 TL ödeme yapılmaktadır. Dördüncü çocukta ise yine 5000 TL’lik yardım eklenmektedir. Herhangi bir kriter gözetilmeksizin her anneye yapılan ödemeler çocuklar 5 yaşına gelene kadar devam edecektir.
Bu çalışmada “Doğum Yardımı Programı” kapsamında verilen doğum yardımlarının doğurganlığı artırma amacından ziyade yeni yoksul çocuklara sebep olabileceği tartışılmaktadır. UNICEF’in Dünya Çocuklarının Durumu 2005 raporundaki tanımına göre yoksulluk içinde yaşayan çocuklar yaşamları, büyümeleri ve gelişmeleri açısından gerekli maddi, manevi ve duygusal kaynaklardan yoksun biçimde yaşayan bu nedenle haklarından tam olarak yararlanamayan, potansiyellerini tam olarak geliştiremeyen ve topluma tam ve eşit üyeler olarak katılamayan çocuklardır. Doğum teşvik amacıyla verilen finansal destekler daha çok alt sosyo-ekonomik gruplarda etkili olma potansiyeli taşımaktadır ve yoksul kesimleri daha çok çocuk yapmaya teşvik etmek çocuk yoksulluğunu körükleyecektir. Daha üst sosyo-ekonomik gruplarda finansal teşviklerin daha çok çocuk sahibi olmayı teşvik etmesi beklenmemektedir. Doğumu teşvik etmek için ailelere yapılan tek seferlik nakit transferleri ya da belli bir süre boyunca verilen finansal destekler genellikle doğurganlık oranlarını artırmaktan çok ertelenen doğumların öne alınması ile sonuçlanmaktadır. Bu noktada çalışmada finansal desteklerin sadece alt-sosyo ekonomik gruplardaki aileler açısından etkili olduğu bu bağlamda yoksulluk içindeki çocuk sayısını artırma riski taşıdığı öne sürülmekte ve teşviklerin toplamda doğurganlık oranlarını etkilemediği ertelenen doğumların teşviklerden istifade etmek için öne alındığı dolayısıyla da doğumların sadece zamanlamasının değiştiği ortaya konulmaya çalışılmaktadır.