Hâcı Mîrzâ Safâ, Diplomasi ve On Dokuzuncu Yüzyıl İstanbulu’nda Şiîliğin Temsili

Bu çalışma, on dokuzuncu yüzyıl İstanbul’unda On İki İmam Şiîliği’nin kamusal alandaki görünürlüğünün nasıl yeniden inşa edildiğini, İranlı Nimetullâhî dervişi Hâcı Mîrzâ Safâ örneği üzerinden incelemektedir. Osmanlı başkenti uzun süre Sünnî karakterini korurken, Şiîlik burada ne tamamen yasaklanmış ne de kurumsal olarak tanınmış konumdaydı. Daha ziyade belirsizlik, kuşku ve pragmatik hoşgörü arasında şekillenen sınırlı bir varlık alanına sahip olmuştur. Çalışma, özellikle Tanzimat döneminde bu dengenin nasıl dönüşmeye başladığını ve Şiî ibadetlerinin kısmen kamusal alanda görünür hâle gelmesini mümkün kılan süreci ele almaktadır. Araştırmanın amacı, Hâcı Mîrzâ Safâ’yı dinî bir otorite olarak yorumlamak yerine tasavvuf, diplomasi ve mezhep siyaseti arasında faaliyet gösteren arabulucu bir figür olarak yeniden konumlandırmaktır. Bu çerçevede, Şiîliğin İstanbul’da kurumsal bir tanınmaya sahip olmaksızın nasıl müzakere edilebilir ve sosyal olarak kabul edilebilir bir konuma ulaştığı sorgulanmaktadır. Çalışma metodolojik olarak, Osmanlı arşivlerinde büyük ölçüde görünmez olan Safâ’nın etkisini doğrudan nedensellik iddialarıyla değil, arabuluculuk kavramı üzerinden değerlendirmektedir. Farsça hatırat, biyografik derlemeler, seyahatnameler ve Avrupalı gözlemcilerin kayıtları eleştirel bir okuma ile incelenmekte, bu anlatıların sembolik dili ile doğrulanabilir tarihsel süreçler birbirinden ayrılmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Şiîliğin İstanbul’daki kamusal varlığındaki genişlemenin ani ya da tek aktörlü bir dönüşüm olmadığını, diplomatik ilişkiler, Tanzimat idaresi, tasavvuf ağları ve Safâ gibi karizmatik aracıların katkısıyla şekillenen tedricî bir normalleşme sürecinin ürünü olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Hâcı Mîrzâ Safâ, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı başkentinde dinî farklılıkların çatışma yerine uzlaşı yoluyla yönetilmesine imkân tanıyan önemli bir arabulucu figür olarak değerlendirilmektedir.