Akademik Veri Yönetim Sistemi
X. Ulusal Üstün Yeteneklilerin Eğitimi Kongresi, İzmir, Türkiye, 2 - 04 Mayıs 2025, ss.584-586, (Özet Bildiri)
Özet
Özel yetenekli öğrencilerin akademik başarıları çoğunlukla bilişsel yeterliliklerine atfedilmekle
birlikte, okul yaşamındaki sürdürülebilir başarıda duyuşsal faktörlerin ve özellikle okul
motivasyonunun önemli bir rol oynadığı bilinmektedir (Renzulli, 2005). Okul motivasyonu,
öğrencinin öğrenme sürecine aktif katılımını, akademik görevleri anlamlı bulmasını ve içsel
olarak öğrenmeye yönelmesini ifade eder. Bu bağlamda, erken çocukluk döneminden itibaren
bireyin içinde bulunduğu aile ortamı ve ebeveynlerin benimsediği tutumlar, öğrencinin
akademik yaşantısını biçimlendiren temel etkenler arasında yer almaktadır. Özellikle özel
yetenekli bireylerin sosyal-duygusal duyarlılık düzeylerinin yüksek olması, ebeveyn
tutumlarına karşı daha hassas tepkiler vermelerine neden olabilir. Bu durum, ebeveynlik
stillerinin bu özel grubun okul motivasyonu üzerindeki etkisini daha da önemli hale
getirmektedir.
Bu çalışma, ebeveyn tutumlarının (demokratik, otoriter, izin verici ve aşırı koruyucu) özel
yetenekli ilkokul öğrencilerinin okul motivasyonlarına etkisini incelemeyi amaçlamaktadır.
Araştırmada nicel yöntem benimsenerek tarama modeli kullanılacaktır. Çalışmanın
örneklemini, ilkokul düzeyinde, Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) tarafından özel
yetenekli tanısı almış öğrencilerin velileri ve bu öğrencilerin sınıf öğretmenleri oluşturacaktır.
Veri toplama sürecinde, öğrencilerin okul motivasyonlarını belirlemek amacıyla “Okul
Motivasyonu Değerlendirme Ölçeği” (Yavuz & Aydın, 2006), ebeveyn tutumlarını
değerlendirmek için ise Demir ve Şendil tarafından geliştirilmiş olan “Ebeveyn Tutum Ölçeği
(ETÖ)” (2008) kullanılacaktır. Elde edilecek veriler SPSS programı aracılığıyla analiz edilerek,
ebeveyn tutumları ile okul motivasyonu arasındaki ilişkiler korelasyon ve regresyon
analizleriyle değerlendirilecektir.
Yapılan çalışmalar incelendiğinde, ebeveynlerin çocuklarına karşı sergiledikleri tutumların,
çocukların davranış sorunları yaşama olasılıkları, sosyal becerileri, kendi kendilerini
yönetebilme yetenekleri ve okula hazır olma düzeyleri gibi pek çok şeyi etkilediğini ortaya
koymaktadır (Han ve Lee, 2018; Kozan, 2020; Uykan ve Akkaynak, 2019; Uygun ve
Kozikoğlu, 2019). Literatür bulgularına dayalı olarak, demokratik ebeveyn tutumunun
çocukların okul motivasyonlarını artırıcı yönde etkiler oluşturacağı; buna karşın otoriter, izin
verici ve aşırı koruyucu tutumların ise çocukların akademik içsel motivasyonlarını olumsuz
yönde etkileyebileceği öngörülmektedir. Öz Belirleme Kuramı’na göre, bireyin özerkliğini
destekleyen sosyal çevreler içsel motivasyonu artırmakta; baskıcı ve denetleyici yaklaşımlar ise
motivasyonu azaltmaktadır (Deci & Ryan, 1985). Demokratik ebeveynlik, çocuğun görüşlerine
değer veren, duygusal açıdan destekleyici bir yaklaşım sunarken, aynı zamanda gerekli sınırları
da belirlemektedir. Bu bağlamda, demokratik tutumun çocukların öğrenmeye yönelik olumlu
tutum geliştirmesini ve akademik görevleri daha anlamlı bulmasını kolaylaştıracağı
düşünülmektedir (Pekşen-Akça, 2012). Otoriter tutumlarda ise ebeveynin aşırı denetleyici ve
katı olması, çocuğun özerklik alanını daraltarak okul motivasyonunu zedeleyebilir. Benzer
şekilde, aşırı koruyucu ebeveynlikte çocuğun hata yapma ve risk alma özgürlüğünün
sınırlanması, bağımsızlık gelişimini ve öğrenmeye yönelik içsel güdüyü olumsuz etkileyebilir.
Araştırma sonucunda elde edilecek veriler doğrultusunda, özel yetenekli öğrencilerin akademik
gelişimlerinin desteklenmesinde ebeveyn tutumlarının belirleyici bir rol oynadığı
vurgulanabilecektir. Bu kapsamda, demokratik tutumların desteklenmesi, ailelere yönelik
bilgilendirme çalışmalarıyla teşvik edilmesi, eğitim politikalarında ebeveyn eğitimi
programlarına yer verilmesi önerilmektedir. Ayrıca öğretmenlerin, öğrencilerin aile yapıları ve
ebeveyn yaklaşımları hakkında farkındalık kazanmaları, öğrencilerin motivasyonel
ihtiyaçlarını daha etkin biçimde desteklemelerine katkı sağlayabilir. Bu çalışmanın, ilerleyen
süreçte yapılacak nitel araştırmalara kuramsal bir zemin oluşturması ve özel yetenekli
öğrencilerin çok boyutlu gelişimlerinin desteklenmesine katkı sunması beklenmektedir.
Anahtar Sözcükler: Üstün/özel yetenek, ebeveyn tutumları, okul motivasyonu.
Kaynaklar
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human
behavior. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4899-2271-7
Gottfried, A. E. (1985). Academic intrinsic motivation in elementary and junior high school
students. Journal of Educational Psychology, 77(6), 631–645.
https://doi.org/10.1037/0022-0663.77.6.631
Demir, E. K., & Şendil, G. (2008). Ebeveyn tutum ölçeği (ETÖ). Türk Psikoloji Yazıları,
11(21), 15-25.
Han, J. W., & Lee, H. (2018). Effects of parenting stress and controlling parenting attitudes on
problem behaviors of preschool children: Latent growth model analysis. Journal of
Korean Academy of Nursing, 48(1), 109-121.
Kozan, D. (2020). Ebeveyn tutumları ile okul öncesi dönem çocukların okul olgunlukları
arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
Lamborn, S. D., Mounts, N. S., Steinberg, L., & Dornbusch, S. M. (1991). Patterns of
competence and adjustment among adolescents from authoritative, authoritarian,
indulgent, and neglectful families. Child Development, 62(5), 1049–1065.
https://doi.org/10.2307/1131151
585Pekşen Akça, R. (2012). Ana-babaların çocuk yetiştirmede aşırı koruyucu olmaları.
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi, 29, 1-13.
Renzulli, J. S. (2005). The three-ring conception of giftedness: A developmental model for
promoting creative productivity. In R. J. Sternberg & J. E. Davidson (Eds.), Conceptions
of giftedness (pp. 246–279). Cambridge University Press.
Uykan, E., & Akkaynak, M. (2019). Ebeveyn tutumları ile çocukların öz düzenlemeleri
arasındaki ilişkinin incelenmesi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6(3), 1620-1644.
Uygun, N., & Kozikoglu, I. (2019). The relationships between preschoolers' play behaviors,
social competence behaviors and their parents' parental attitudes. International Journal
of Contemporary Educational Research, 6(2), 397-408.
Yavuz, F. (2006). Okul motivasyonunu değerlendirme ölçeği: Yapılandırılması ve güvenirliği.
[Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Marmara Üniversitesi.