ÜÇ COĞRAFYA ÜÇ MODEL: İSLAM DÜNYASINDA KADIN VE İLMÎ KURUMSALLAŞMA

Uydaş T.

Uluslararası İslam Düşünce Geleneğinde İz Bırakan Kadınlar Sempozyumu, Balıkesir, Turkey, 7 - 08 May 2026, (Unpublished)

  • Publication Type: Conference Paper / Unpublished
  • City: Balıkesir
  • Country: Turkey
  • Dokuz Eylül University Affiliated: Yes

Abstract

İslam düşünce tarihinde kadınların ilmî faaliyeti, tarihsel süreç içerisinde genellikle bireysel başarılar ve hane içi eğitim süreçleri üzerinden şekillenmiştir. Ancak modernleşme dönemiyle birlikte farklı coğrafyalarda ortaya çıkan öncü kadın entelektüeller, bu parçalı yapıyı sistematik bir zemine oturtarak sürdürülebilir kurumlar inşa etmişlerdir. İşte bu çalışmada, Osmanlı/İstanbul hattında Fatma Aliye Hanım, İran/İsfahan hattında tefsir merkezli ilmî otoritesiyle Nusret Begüm Emin ve Batı Afrika/Sokoto hattında Nana Asma’u tarafından geliştirilen kurumsal modeller karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Çalışmanın kapsamı söz konusu üç farklı havzadaki kurumsallaşma tecrübeleri ve bu modellerin Müslüman kadın kimliğinin inşasındaki stratejik rolleri ile sınırlandırılmıştır.

Araştırmanın temel amacı Osmanlı’daki cemiyetleşme faaliyetleri, İran’da Nusret Begüm Emin’in telif ettiği 15 ciltlik Mahzenü’l-İrfân fî Tefsîri’l-Kur’ân adlı eseri üzerinden temellendirdiği Mekteb-i Fâtıma yüksek din eğitimi modeli ve Batı Afrika’da Kur’ân öğretimini yerelleştiren Yan Taru yaygın eğitim ağı üzerinden geliştirilen yapıların ortak felsefesini ortaya koymak olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla çalışmada, bu şahsiyetlerin İslam dünyasında ilimle uğraşan ilk kadınlar olmadığı, ancak kadınların ilmi ve sosyal faaliyetlerini bireysel bir hobiden kurumsal bir iradeye, ev içindeki özel derslerden nizami bir mektep/cemiyet disiplinine taşıyan ilk model kurucular olduğu hipotezi, temel problem olarak işlenmiştir.  Mevcut literatürde bu isimlerin genellikle biyografik yönleri veya müstakil eserleri üzerinde durulmuştur ancak bunların Osmanlı, İran ve Afrika havzalarını kapsayan bütüncül bir sistematik tefsirî ve ilmî temsil modelleri mukayesesi yapılmamıştır. Bu nedenle çalışmanın özgün olduğunu düşünmekte ve alana katkı sunacağını ümit etmekteyiz.Yöntem olarak her üç şahsiyetin kurumsal faaliyetlerine, eğitim müfredatlarına ve birincil kaynak niteliğindeki eserlerine dair dokümanlar üzerinden nitel içerik analizi ve karşılaştırmalı biyografik tarih yöntemi benimsenmiştir. Hareketlerin kuruluş felsefeleri, hiyerarşik organizasyon yapıları ve yetiştirdikleri takipçi kitleleri üzerinden bir etki analizi yürütülmüştür.

Elde edilen bulgular neticesinde incelenen üç modelin, Müslüman kadın kimliğini “edilgen bir alıcı” konumundan “tefsir üreten ve sistem inşa eden bir özne” konumuna taşıdığı tespit edilmiştir. Farklı kültürel kodlara ve coğrafi uzaklıklara rağmen, bu hareketlerin kadınların entelektüel sürekliliğini sağlama noktasında benzer bir kurumsal akıl sergiledikleri ve İslam düşünce geleneğinde silinmez birer model bıraktıkları sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Fatma Aliye Hanım, Nusret Begüm Emin, Nana Asma’u, Kadın Eğitimi, Kadın Müfessirler.