TÜRKÇE DEYİMLERDE DİLSEL DEĞİŞTİRİM YOLUYLA BİLİŞSEL BÜTÜNLEME

Creative Commons License

Yozgat U., Can Ö.

INTERNATIONAL JOURNAL OF LANGUAGE ACADEMY, sa.38, ss.215-232, 2021 (Hakemli Dergi)

Özet

İki veya daha fazla sözcüksel birimden oluşan ve kendine özgü yapısal özellikler içeren deyimler karmaşık bir yapılanmaya sahiptir; bu nedenle, deyim olgusu alanyazında anlambilimsel, sözdizimsel ve kullanımbilimsel açılardan ele alınmış, bu olguyu tanımlamak, özelliklerini betimlemek ve ulamlaştırmak için farklı yaklaşımlar benimsenmiştir. Kimi yaklaşımlar deyimlerin donuk ve sözdizimsel işlemlerde kısıtlamalara sahip olduğunu, ayrıştırılamadığını savunurken kimi yaklaşımlar deyimlerin ayrıştırılabilir ve esnek olduğunu ileri sürmektedir. Öyle ki, bazı deyimler kendisini oluşturan birimler arasına eklenti alarak değiştirim sürecine girebilmektedir. Bu çalışma Türkçe deyimlerin özgün biçimini oluşturan birimler arasına eklenti girip girmediğini, böylesi bir süreç söz konusuysa hangi türden eklentilerin araya girdiği ve bunların kullanım sıklıklarını, özgün biçimi oluşturan birimlerin arasına eklenti girmesi sürecinin var olan deyim dışında değişke oluşturup oluşturmadığını ve deyimleri bilişsel temelde değerlendirerek araya eklenti girmesinin bilişsel bütünleme ile olan ilişkisini tartışmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda Türkçe deyimler sözlükleri Belge Tarama Yöntemi aracılığıyla taranmış, örneklemi oluşturan 359 deyim MINITAB istatistik programı üzerinden rastgele seçim yöntemi aracılığıyla seçilmiştir. Söz konusu deyimler Türkçe Ulusal Derlemi ve Google derlemleri üzerinden sorgulanmış ve özgün biçimi oluşturan birimlerin arasına eklentilerin girmesi ile Türkçe deyimlerin değiştirime uğradığı 5 adet kullanım örneği saptanmış, bu deyimlerin özgün deyimlerin birer değişkesi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular anlamlılık değeri (p=0.5-1.00) temelinde anlamlı sonuçlar sunmaktadır. Bireyin zihninde var olan özgün deyimin ilgili bağlama yetersiz kalması ve bunun bir sonucu olarak özgün biçimi oluşturan birimlerin arasına eklenti eklemesi bilişsel bütünlemeye ulaşma çabası olarak değerlendirilmiştir.