AĞIZ KURULUĞU VE KSEROSTOMİDE ETİYOLOJİ, TANI VE KLİNİK YÖNETİM
SAĞLIK & BİLİM 2026 Odontoloji -III- , Doç. Dr. Veysel ERATİLLA, Editör, Efe Akademik Yayıncılık, İstanbul, ss.233-250, 2026
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Mesleki Kitap
- Basım Tarihi: 2026
- Yayınevi: Efe Akademik Yayıncılık
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Sayfa Sayıları: ss.233-250
- Editörler: Doç. Dr. Veysel ERATİLLA, Editör
- Dokuz Eylül Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
GİRİŞ
Tükürük, ağız boşluğunun fizyolojik dengesinin korunmasında önemli rol oynayan kompleks bir biyolojik sıvıdır. Tükürüğün ağız içinde; asitlerin tamponlanması, diş sert dokularının remineralizasyonunun sağlanması, oral mukozanın lubrikasyonu, besin artıklarının uzaklaştırılması ve mikroorganizmalara karşı savunma sağlama gibi koruyucu işlevleri bulunmaktadır. Bunların yanı sıra konuşma, yutkunma, çiğneme ve tat alma gibi fonksiyonların gerçekleştirilmesine katkı sağlamaktadır. Tükürük salgısının bileşiminde ve miktarında meydana gelen değişimler, ağız boşluğunun fizyolojik dengesinin bozulmasına ve çeşitli ağız sağlığı sorunlarının ortaya çıkmasına sebep olabilmektedir (Dawes, 2008; Villa et al., 2015). Ağız kuruluğu kavramı, objektif tükürük bezi fonksiyon bozuklukları ile subjektif yakınmaların ayırt edilmesini gerektiren klinik bir durumdur. Kserostomi kavramı, bireylerin ağız içinde kuruluk hissetmesiyle karakterize subjektif yakınmalarını ifade etmektedir. Hiposalivasyon kavramı ise, tükürük akış hızının objektif olarak azalması şeklinde tanımlanmaktadır. Kserostomi ile tükürük bezi fonksiyonları arasındaki ilişkiyi değerlendiren erken dönem araştırmalarda, subjektif ağız kuruluğu yakınmalarının tükürük salgısındaki azalmayla ilişkili olabileceği gösterilmiştir (Fox et al., 1987; Sreebny & Valdini, 1988). Bununla birlikte, kserostomi ve hiposalivasyonun her zaman birlikte görülmeyebileceği de bildirilmektedir. Ağız kuruluğu şikâyeti bulunan bazı bireylerde yapılan testler sonucunda tükürük akış hızı normal bulunabilirken, tükürük salgısı azalmış bazı bireylerde belirgin bir kuruluk hissi ortaya çıkmayabilmektedir. Bu nedenle subjektif yakınmalar ile objektif tükürük bezi fonksiyonlarının birbirinden ayrı değerlendirilmesi, doğru tanının konulması ve uygun tedavi yaklaşımının belirlenmesi açısından önem taşımaktadır (Villa et al., 2015). Ağız kuruluğu, özellikle ileri yaştaki bireylerde daha sık görülmekle birlikte, farklı yaş gruplarında da görülebildiği bildirilmektedir. Agostini ve arkadaşları (2018) tarafından yapılan araştırmada, ağız kuruluğunun genel prevalansı %22 olarak bildirilmiştir. Bununla birlikte ağız kuruluğunun görülme sıklığı; yaş, popülasyon özellikleri, kullanılan tanı kriterleri ve değerlendirme yöntemlerine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Ağız kuruluğunun ortaya çıkmasında sistemik hastalıklar, kullanılan ilaçlar, otoimmün bozukluklar ve baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi gibi çeşitli faktörler rol oynayabilmektedir. Sreebny ve arkadaşlarının (1989) 234 ---SAĞLIK & BİLİM-2026: Odontoloji-III-- yaptığı araştırmada, ağız kuruluğunun bazı sistemik hastalıklarla ve belirli ilaç gruplarıyla ilişkili olduğu gösterilmiştir. Bu bulgular, ağız kuruluğunun değerlendirilmesinde hastanın sistemik sağlık durumunun ve kullandığı ilaçların detaylı olarak bilinmesinin önemini ortaya koymaktadır. Ağız kuruluğu, oral sert ve yumuşak dokuların sağlığını etkileyebilmektedir. Tükürüğün koruyucu fonksiyonlarının azalması, diş çürüklerinin gelişimini kolaylaştırabilmektedir. Ayrıca mukozal bütünlüğün bozulmasına ve fırsatçı enfeksiyonların ortaya çıkmasına sebep olabilmektedir. Bunun yanı sıra konuşma, yutkunma, çiğneme ve tat almada güçlüklerin ortaya çıkmasına sebebiyet verebilmektedir. Bu durum bireylerin beslenme alışkanlıklarını, günlük aktivitelerini ve ağız sağlığıyla ilişkili yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilmektedir (Dawes, 2008; Villa et al., 2015). Ağız kuruluğunun klinik yönetiminde temel yaklaşım; etiyolojik faktörlerin belirlenmesi, subjektif yakınmaların ve tükürük bezi fonksiyonlarının değerlendirilmesi, mevcut semptomların hafifletilmesi ve oral komplikasyonların önlenmesidir. Bu kapsamda ayrıntılı anamnez alınması, detaylı klinik muayene yapılması ve gerekli durumlarda tükürük akış hızının ölçülmesi tanısal değerlendirmenin temelini oluşturmaktadır. Tedavi planlamasında ise etiyolojik faktörlerin kontrolü, tükürük salgısının desteklenmesi, semptomatik tedaviler ve bireyselleştirilmiş koruyucu diş hekimliği uygulamaları önem taşımaktadır (Plemons et al., 2014).