Akademik Veri Yönetim Sistemi
34. Ulusal Özel Eğitim Kongresi, Ankara, Türkiye, 23 - 26 Ekim 2024, ss.448-451, (Özet Bildiri)
Problem Durumu
Yükseköğretim programlarında öğrenim görmekte olan özel gereksinimli bireylerin sayısı giderek artış
göstermektedir. Bu artışla birlikte üniversitelerde özel gereksinimli bireyler için akademik ortamlardaki
bariyerleri azaltmada ve başarıyı arttırmada önemli rol oynayan akademik uyarlamalara yönelik çalışmalara
daha fazla ihtiyaç duyulmaktadır.
İlk ve ortaöğretim kademelerinde öğrenim görmekte olan özel gereksinimli öğrencilere ihtiyaç duydukları
akademik uyarlamalar okullar tarafından öğrencinin bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) dikkate
alınarak, ek bir başvuru olmaksızın planlanıp bireye sunulmaktayken, yükseköğretim kurumlarında
öğrenim gören özel gereksinimli öğrencinin talep ve başvurusu doğrultusunda, özel gereksinim durumunu
kanıtlayan belge ve/veya dokümanların (örneğin engelliler için sağlık kurulu raporu) ibraz edilmesi
koşuluyla akademik uyarlamalar planlanmakta ve öğrenciye sunulmaktadır (Harrison vd., 2013; Sassu,
2018; Scott, 2009; Weis & Bittner, 2022). Bu durum, yükseköğretim kurumlarında özel gereksinimli
öğrencilerin başarılarını ve eğitimde fırsat eşitliğini garanti etmede önem arz eden destek ve düzenlemeleri
kapsayan akademik uyarlamaların planlanması ve uygulanması sürecini öğrencinin istek, tercih ve
gönüllülüğü üzerine temellendirmeye neden olmaktadır (Aquino & Bittinger, 2019; Edwards vd., 2022;
Newman vd., 2011; Schuck vd., 2019). Ancak, üniversitelerde özel gereksinimli öğrenciler gerek özel
gereksinim durumlarının açığa çıkma kaygısı duydukları için gerekse üniversitelerin özel gereksinimli
öğrencilere sağladığı destek ve hizmetleri bilmedikleri için öğrenim gördükleri kurumlara özel gereksinim
durumlarını bildirmemekte; bunun sonucu olarak ihtiyaç duydukları akademik uyarlama hizmetlerine
ulaşamamaktadırlar (Aquino & Bittinger, 2019; Edwards vd., 2022; Römhild & Hollederer, 2024).
Görme yetersizliği olan üniversite öğrencileri için (a) kampüste ılımlı bir ortam sağlanması, (b) çalışma
becerilerine ilişkin atölyelerin oluşturulması, (c) derslerde aktif katılımlarının desteklenmesi, (d)
kampüsteki gerekli düzenlemelerin yapıldığı bilgisayarların varlığı ve (e) ders materyallerinin alternatif
formatlarda oluşturulması, bu öğrencilerin akademik notlarının iyi olmasına ve yükseköğretim
kurumlarından mezun olma inançlarına olumlu etkileri olan faktörlerdir (Fichten vd., 2016). Ancak, görme
yetersizliğine sahip üniversite öğrencileri yükseköğretim kurumlarındaki akademik başarılarına,
programları zamanında tamamlayabilmelerine ve mezun olma durumlarına olumsuz etki edecek sorunlarla
karşılaşabilmektedirler (Reed & Curtis, 2012). Bu sorunların başında yükseköğretim kurumlarında
akademik uyarlamaların planlanma ve yürütülmesi sürecinin özel gereksinimli öğrencilerin öz tanımlama
ve öz savunuculuk yapmalarına bağlı olması ve bazı öğrencilerin ihtiyaç duydukları halde akademik
uyarlamaları gerek damgalanma kaygısı gerekse yardım isteme becerilerindeki yetersizliklere bağlı olarak
talep etmemeleri gelmektedir (Sassu, 2018). Bunların yanı sıra, görme yetersizliği olan üniversite
öğrencileri alternatif formatta sunulan materyallerin niteliksiz olması ve zamanında paylaşılmaması,
bilgisayar tabanlı materyallerin yetersizliği gibi birtakım sorunlarla karşılaşmaktadırlar (Reed & Curtis,
2012). Hewett ve diğerlerinin (2017) yaptığı bir çalışmada görme yetersizliği olan üniversite öğrencileri
gereksinim duydukları akademik uyarlamaların türlerini anlamaya, söz konusu uyarlamalardan
faydalanabilme becerilerine sahip olmaya ve bu uyarlamalar için öz savunuculuk yapabilmeye gereksinim
duymaktadır. Aynı çalışmada, görme yetersizliği olan öğrenciler sınav uyarlamalarına ilişkin sınav
kağıtlarının erişilebilir olmasına, sınavlarda ek süre verilmesine ve uygun yardımcı teknolojinin
sağlanmasına ilişkin engellerle karşılaştıklarını bildirmişlerdir.
Çalışmanın Amacı
Bu çalışmanın amaçları (a) Türkiye’de İzmir ilinde bulunan bir üniversitede öğrenim görmekte olan görme
yetersizliği olan üniversite öğrencilerinin sıklıkla talep ettiği sınav uyarlamalarından biri olan
okuyucu/yazıcı-kodlayıcı desteğinin akran aracılığıyla sunulmasına yönelik örnek bir program geliştirmek
ve uygulamak ve (b) akran desteği sunan öğretmen adaylarının ve programdan yararlanan görme
yetersizliği olan üniversite öğrencilerinin programa ilişkin görüşlerini değerlendirmektir.
Yöntem
Araştırma Modeli
Araştırmada, elde edilen nitel ve nicel verilerin birlikte analiz edilebilmesine olanak tanıyan karma desen
benimsenmiştir.
Katılımcılar
Çalışmanın katılımcılarını Eğitim Fakültesinde öğrenim görmekte olan 40 gönüllü akran desteği sunan
öğrenci ve altı görme yetersizliği olan öğrenci oluşturmaktadır. Çalışmada okuyucu/yazıcı-kodlayıcı kişi
uyarlamasına ilişkin akranlardan toplanan nicel ve nitel veriler araştırmacılar tarafından geliştirilen anket
yoluyla, okuyucu/yazıcı-kodlayıcı akranlar tarafından desteklenen görme yetersizliği olan öğrencilerden
toplanan nitel veriler ise yarı yapılandırılmış görüşme yoluyla elde edilmiştir.
Okuyucu/Kodlayıcı-Yazıcı Akran Desteği Programı Uygulama Süreci
Program, özel gereksinimli öğrenciler için sınavlarda okuyucu/kodlayıcı-yazıcı ihtiyacını karşılamak
amacıyla gönüllü öğrencilerden oluşan bir havuz oluşturmayı hedeflemiştir. Gönüllü öğrenciler, çeşitli
duyurular ve bilgilendirme etkinlikleriyle belirlenmiş ve daha sonra akademik uyarlama süreci, sınav öncesi
ve sonrası görevler ile görme yetersizliği olan öğrencilerle etkili iletişim becerileri üzerine eğitim
almışlardır. Sınav haftasında, gönüllü öğrenciler görme yetersizliği olan akranlarıyla eşleştirilmiş ve
sınavlarda okuyucu/kodlayıcı-yazıcı olarak görev almışlardır. Sınav süreci, gönüllü öğrencilerin görevlerini
yerine getirmesi ve görme yetersizliği olan öğrencinin yanıtlarını teyit etmesiyle tamamlanmıştır.
Veri toplama araçları
Araştırmada akran desteği sunan katılımcıların nicel ve nitel verilerini toplamak amacıyla araştırmacılar
tarafından “Okuyucu/Yazıcı-Kodlayıcı Desteği Anketi” geliştirilmiştir. Okuyucu/yazıcı-kodlayıcı akranlar
tarafından desteklenen görme yetersizliği olan öğrencilerin, söz konusu akademik uyarlama sürecine ilişkin
görüşlerini belirlemeye yönelik nitel verileri toplamak amacıyla yarı yapılandırılmış görüşme formu
hazırlanmıştır.
Verilerin Analizi
Okuyucu/yazıcı-kodlayıcı desteği sağlayan akranların ankette yer alan Likert tipi maddelere vermiş
oldukları yanıtlar betimsel analiz ile değerlendirilmiştir. Akran desteği sunan öğretmen adaylarının ankette
bulunan açık uçlu sorulara verdikleri yanıtları analiz etmek amacıyla tümevarımsal analiz süreci
benimsenmiştir.
Beklenen/Geçici Sonuçlar
Nicel Bulgular
Bu çalışmada, özel gereksinimli öğrenciler için okuyucu/yazıcı-kodlayıcı akran desteği sunulan bir
programın öğretmenlik mesleğine katkıları ve katılımcıların bu programa ilişkin görüşleri
değerlendirilmiştir. Katılımcıların büyük çoğunluğu (%92.5) bu programın öğretmenlik becerilerini
geliştirdiğini ve özel gereksinimli bireyleri desteklemeye katkı sağladığını belirtmiştir. Katılımcıların
%87.5’i, programın özel gereksinimli bireyleri desteklemek için mesleki gelişime olan ihtiyacı fark
etmelerine yardımcı olduğunu düşünmektedir. Katılımcıların çoğunluğu, sunulan eğitimin yeterli olduğunu
(%92.5) ve eğitim materyallerinin sınav öncesi ve esnasında rehberlik ettiğini belirtmiştir (%95). Ayrıca,
programın diğer fakültelerde de uygulanması gerektiğini düşünen katılımcıların oranı %100’dür. Programın
özel gereksinimli bireylerle ilgili anlayış ve olumlu tutum geliştirme konusunda da etkili olduğu ifade
edilmiştir (%95). Son olarak, katılımcılar, öğretmen adaylarının özel gereksinimli öğrencilerle ilgili
akademik uyarlamalara ilişkin eğitim almaları gerektiği konusunda hemfikirdir (%95).
Nitel Bulgular
Akran desteği sunan katılımcıların ankette yer alan açık uçlu sorulara verdikleri yanıtlar içerik analizi
kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular, katılımcıların programa ilişkin genel olarak olumlu yönde
deneyimleri olduğunu ve programın mesleki gelişime katkı sağladığını düşündüklerini ortaya koymuştur.
Ayrıca, katılımcılar programın özel gereksinimli akranlarla sosyal etkileşimi olumlu yönde etkilediğini ve
özel gereksinimli bireylere yönelik farkındalığı arttırdığını düşündüklerini belirtmişlerdir.
Görme yetersizliği olan öğrencilerle gerçekleştirilen okuyucu/yazıcı-kodlayıcı programına ilişkin görüşler
tematik analizle incelenmiştir. Bu doğrultuda, üç ana tema belirlenmiştir:
(1) Okuyuculuk/Yazıcılık-Kodlayıcılık Programı: Öğrenciler, program başlamadan önce sınav
düzenlemelerinde yaşadıkları zorlukları belirtmiş, programın ardından akademik başarılarının arttığını ve
sınav süreçlerinin kolaylaştığını ifade etmişlerdir.
(2) Akademik Uyarlamalar ve Erişilebilirlik: Katılımcılar, akademik uyarlamaların fırsat eşitliği ve
erişilebilirlik açısından önemini vurgulamış, erişilebilir materyaller ve yardımcı teknolojilerin sağlanmasını
önermişlerdir. Katılımcılar, yazılı iletişim desteği ve kampüs erişilebilirliğinin artırılması gibi önerilerde
bulunmuş, akademik uyarlamalarda öğrenci taleplerinin daha fazla dikkate alınması gerektiğini
vurgulamışlardır.
(3) Akran Desteği: Gönüllü öğrencilerle olumlu deneyimler yaşadıklarını, bu deneyimlerin hem kendilerine
hem de gönüllü öğrencilere fayda sağladığını belirtmişlerdir.
Anahtar Kelimeler: akademik uyarlamalar, sınav uyarlamaları, yükseköğretim, görme yetersizliği, akran
desteği
Kaynakça
Aquino, K. C., & Bittinger, J. D. (2019). The self-(un) identification of disability in higher education.
Journal of Postsecondary Education and Disability, 32(1), 5-19. https:// eric. ed. gov/? id= EJ121 7454
Edwards, M., Poed, S., Al-Nawab, H., & Penna, O. (2022). Academic accommodations for university
students living with disability and the potential of universal design to address their needs. Higher Education,
84(4), 779-799. https://doi.org/10.1007/s10734-021-00800-w
Harrison, J. R., Bunford, N., Evans, S. W., & Owens, J. S. (2013). Educational Accommodations for
Students With Behavioral Challenges: A Systematic Review of the Literature. Review of Educational
Research, 83(4), 551-597. http://www.jstor.org/stable/24434222
Hewett, R., Douglas, G., McLinden, M., & Keil, S. (2016). Developing an inclusive learning environment
for students with visual impairment in higher education: progressive mutual accommodation and learner
experiences in the United Kingdom. European Journal of Special Needs Education, 32(1), 89-109.
https://doi.org/10.1080/08856257.2016.1254971
Newman, L., Wagner, M., Knokey, A. M., Marder, C., Nagle, K., Shaver, D., & Wei, X. (2011). The Post-
High School Outcomes of Young Adults with Disabilities up to 8 Years after High School: A Report from
the National Longitudinal Transition Study-2 (NLTS2). NCSER 2011-3005. National Center for Special
Education Research.
Reed, M., & Curtis, K. (2012). Experiences of students with visual impairments in Canadian higher
education. Journal of Visual Impairment & Blindness, 106(7), 414-425.
https://doi.org/10.1177/0145482X1210600704
Sassu, K. (2018). Access versus Success: Services for Students with Disabilities in Postsecondary
Education. Journal of Educational Leadership and Policy Studies, 19-24.
Scott R. Undergraduate educational experiences: The academic success of college students with blindness
and visual impairments. [Order No. 3395269]. North Carolina State University; 2009.
Schuck, L., Wall-Emerson, R., Kim, D. S., & Nelson, N. (2019). Predictors Associated with College
Attendance and Persistence among Students with Visual Impairments. Journal of Postsecondary Education
and Disability, 32(4), 339-358. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1247117.pdf
Weis, R., & Bittner, S. A. (2022). College students’ access to academic accommodations over time:
Evidence of a Matthew effect in higher education. Psychological Injury and Law, 15(3), 236-252.
https://doi.org/10.1007/s12207-021-09429-7