Cumhuriyetimizin 100. Yılında Yerbilimleri Kolokyumu “Batı Anadolu”, İzmir, Türkiye, 26 - 28 Ekim 2023, ss.2
Batı
Anadolu’da İzmir-Ankara-Erzincan sütur zonunun güney kesimi büyük oranda ‘Anatolid
ve ‘Toridler’den yapılıdır. Erken-Orta Triyas’ta Neotetis Okyanusu’nun güney
kolunun açılmasıyla Gondwana’nın kuzey kenarından ayrılmış bir kıtasal bloğu
(Anatolid-Torid Bloğu; ATB) ifade eden bu üniteler yapısal dokanaklarla
birbirilerinden ayrılan çok sayıda tektonik zondan yapılıdır. Söz konusu blok
günümüzde; 1-Kuzeyde yer alan ve bloğun
kuzey kenarının Geç Kretase – Erken Tersiyer’de Sakarya Zonu altına yitimi ile
ilişkilendirilen ‘Anatolidler’ ve 2-Güneyde
yer alan ve bloğun yitime katılmamış kesimini tanımlayan ‘Toridler’ olmak
üzere iki ana üniteye ayrılmaktadır. Geç Kretase öncesi ortak evrim nedeniyle,
doğal olarak Anatolid ve Toridler benzer stratigrafik özellikler sunmaktadır.
Baskın
olarak karbonatlardan yapılı tortullardan oluşan Toridler ilksel fasiyes
özellikleri değerlendirildiğinde kuzeyden güneye doğru Bozkır, Bolkardağ,
Aladağ, Geyikdağı, Antalya ve Alanya birlikleri olmak üzere altı üniteye
ayrılmaktadır. Erken Triyas öncesinde Gondwana’nın kuzey pasif kıta kenarına konumlandırılan
bu üniteler benzer Paleozoyik istiflere sahiptir. Günümüzde ise bu üniteler
birbirinden tektonik dokanaklarla ayrılan birlikler olarak tanımlanmaktadır.
Anatolidler
kuzeyden güneye doğru Tavşanlı Zonu (TZ), Afyon Zonu (AZ) ve Menderes Masifi’nden
(MM) yapılıdır. En kuzeyde yer alan Tavşanlı Zonu ATB’ nin kuzey yönlü derin
gömülmesi sonucu Kampaniyen’de mavişist – eklojit fasiyesi koşullarında (20-25
kbar / 430-550 oC)
yüksek basınç / düşük sıcaklık başkalaşımına uğramıştır. Orta tektonik üniteyi
oluşturan Afyon Zonu platformun Maastrihtiyen’de iç ekaylanmaya uğraması sonucu
benzer şekilde yüksek basınç / düşük sıcaklık mavişist fasiyesi koşullarında (9-12
kbar / 380-420 oC)
metamorfizmaya uğramıştır. En güneydeki tektonik üniteyi tanımlayan Menderes
Masifi güneye doğru taşınmakta olan Afyon Zonu ve üzerleyen Likya napları /
ofiyolit dilimleri altına gömülerek Eosen’de orta – yüksek basınç koşullarında
(6-13 kbar / 450-600 oC)
başkalaşım geçirmiştir.
Korunmuş ilksel fasiyes
özellikleri ve fosil bulguları Anatolidler’i oluşturan metamorfitlerin
Toridler’e ait Bolkardağı ve Aladağ birliklerinden türediğini göstermektedir. Stratigrafik,
petrolojik ve jeokronolojik veriler Anatolidler’i oluşturan tektonik zonlarda; 1-Neotetis Okyanusu’nun kapanma sürecinde
platformun kuzey kenarında sedimantasyonun güneye doğru gençleşerek devam
ettiğini (TZ: Senomaniyen; AZ: Kampaniyen, MM: Paleosen), 2-Yitimle ilişkili Alpin
metamorfizmalarının kuzeyden güneye doğru gençleşme gösterdiğini (TZ: 82-80 my; AZ: ~70 my, MM: 45-35 my) ve 3-Yitime giren ünitelerin gömülme
derinliğinin güneye doğru azaldığını (TZ: ~70-80 km; AZ: ~35-40 km; MM: ~25-30 km) ortaya koymaktadır. Bu düzenli bölgesel jeolojik
değişimler; 1-Geç Kretase-Eosen
aralığında Neotetis ve İç-Toros okyanuslarının kapanma sürecinde ATB’ nin kuzey
kenarının Sakarya Zonu (Lavrasya) ve Kırşehir Bloğu altına kuzey yönlü yitimi, 2-
İzleyen evredeki kıtasal çarpışma ve 3-Son evrede Anatolidler’in güneye, yitime
girmeyen Toridler üzerine yerleşmesi süreçleri ile ilişkilendirilebilir.