Akademik Veri Yönetim Sistemi
4th INTERNATIONAL SCIENCE, EDUCATION, ART & TECHNOLOGY SYMPOSIUM, İzmir, Türkiye, 9 - 11 Ekim 2025, ss.350-351, (Özet Bildiri)
Resimli çocuk kitapları, çocukların hem bilişsel hem de sosyal gelişimlerini destekleyen önemli çocuk edebiyatı ürünleridir. Görseller ve metnin birlikte bütünlük oluşturduğu bu kitaplar, çocuklara kendi benliklerini tanıma, başkalarının farklılıklarını fark etme, empati geliştirme ve toplumsal değerleri öğrenme fırsatı sunar. Özellikle okul öncesi dönemde resimli çocuk kitapları, çocukların dünyayı anlamlandırmalarında ve sosyal rollerine dair farkındalık kazanmalarında kritik bir araçtır. Bu çalışmanın amacı, okul öncesi öğretmenlerinin özel gereksinimlilik temalı resimli çocuk kitaplarına yönelik tercihlerini, bu kitapları sınıf ortamında nasıl kullandıklarını ve bu süreçte karşılaştıkları güçlükleri incelemektir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseninde tasarlanmıştır. İstanbul’da görev yapan 15 öğretmen arasından, bilinçli olarak özel gereksinimlilik temasını içeren kitapları seçtiğini belirten dört okul öncesi öğretmeni çalışmaya katılmıştır. Veriler, ortalama 25 dakika süren yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Görüşmeler video kaydına alınmış, deşifre edilerek tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Braun ve Clarke’ın (2006) tümevarımsal tematik analiz basamakları takip edilerek üç ana ve on alt tema oluşturulmuştur. Bulgular, öğretmenlerin kitap seçerken dilin yaş grubuna uygunluğu, görsellerin nitelikli olması ve didaktik bir anlatımdan kaçınılması gibi ölçütlere önem verdiklerini göstermektedir. Ancak sınıflarda özel gereksinimlilik temasına dair kitapların oldukça sınırlı olduğu, mevcut kitapların daha çok özel günlerde (Dünya Otizm Farkındalık Günü, Dünya Down Sendromu Günü, Dünya Engelliler Günü vb.) kullanıldığı belirlenmiştir. Katılımcılar, kitaplara erişimde sosyal medya ve meslektaş tavsiyelerine başvurduklarını, nitelikli kaynakların yetersizliği nedeniyle çoğu zaman sınıf kütüphanelerinde bu temadaki kitapların bulunmadığını ifade etmişlerdir. Özellikle devlet okullarında bütçe kısıtlılığı sebebiyle kitap çeşitliliği sağlanamadığı vurgulanmıştır. Öğretmenlerin uygulamalarında iki eğilim dikkat çekmektedir. Bazı öğretmenler, empati geliştirmek amacıyla tipik gelişim gösteren çocuklara engeli deneyimletmeye yönelik etkinlikler planlarken (örneğin, gözlerini kapatarak yürümelerini istemek), bu yaklaşımın kimi zaman acıma duygusunu pekiştirdiği görülmüştür. Diğer öğretmenler ise farklılıklara saygı temasını ön plana çıkararak daha kapsayıcı bir dil ve etkinlik geliştirmeye çalışmışlardır. Ayrıca görüşmeler sırasında katılımcılardan biri, farkındalık kazanarak özel gereksinimli öğrencisi için kitap kullanmanın etkili bir yöntem olabileceğini ifade etmiştir. Sonuç olarak, özel gereksinimlilik temalı resimli çocuk kitaplarının sınıflarda yaygın olarak kullanılmadığı, öğretmenlerin bu konuda bilgi eksikliği yaşadığı ve kitapların niteliksel olarak yetersiz bulunduğu ortaya çıkmıştır. Araştırma, kapsayıcı çocuk edebiyatı ürünlerinin çeşitlendirilmesi ve öğretmenlerin bu kitapları seçme ve kullanma konusunda desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Erken çocukluk döneminde farkındalık, empati ve toplumsal kabul için resimli çocuk kitaplarının etkin şekilde kullanımı önemlidir. Ayrıca öğretmen yetiştirme programlarında özel gereksinimlilik temasına sahip nitelikli kitap örneklerine yer verilmesi, öğretmenlerin uygulamalarını güçlendirebilir.
Picturebooks are important works of children's literature that support both cognitive and social development. These books, in which images and text form a cohesive whole, offer children the opportunity to recognise their own identity, notice the differences in others, develop empathy, and learn social values. Illustrated children's books are a critical tool, especially in the pre-school period, for children's understanding of the world and gaining awareness of their social roles. The aim of this study is to examine pre-school teachers' preferences for illustrated children's books with a special needs theme, how they use these books in the classroom environment, and the difficulties they encounter in this process. The research was designed as a case study using qualitative research methods. Four preschool teachers from among 15 teachers working in Istanbul who stated that they consciously chose books with special needs themes participated in the study. Data were collected through semistructured interviews, lasting an average of 25 minutes. The interviews were video recorded, transcribed, and analysed using thematic analysis. Following Braun and Clarke's (2006) inductive thematic analysis steps, three main themes and ten sub-themes were identified. The findings indicate that teachers prioritise criteria such as the appropriateness of the language for the age group, the quality of the illustrations, and the avoidance of didactic narration when selecting books. However, it was determined that books on the theme of special needs are quite limited in classrooms, and that existing books are mostly used on special days (World Autism Awareness Day, World Down Syndrome Day, World Disability Day, etc.). Participants stated that they resort to social media and colleague recommendations to access books and that, due to the lack of quality resources, books on this theme are often not available in classroom libraries. It was emphasised that, particularly in state schools, budget constraints prevent the provision of a variety of books. Two trends in teachers' practices are noteworthy. Some teachers plan activities aimed at experiencing disability for typically developing children to foster empathy (e.g., asking them to walk with their eyes closed), but this approach has sometimes been seen to reinforce pity. Other teachers, however, have tried to develop a more inclusive language and activities by emphasising the theme of respect for differences. Furthermore, during the interviews, one participant stated that gaining awareness could be an effective method for using books for students with special needs. Consequently, it has been revealed that picture books for children with special needs are not widely used in classrooms, teachers lack knowledge on this subject, and the books are found to be qualitatively inadequate. The research indicates that inclusive children's literature products need to be diversified and that teachers need to be supported in selecting and using these books. The effective use of illustrated children's books is important for awareness, empathy and social acceptance in early childhood. Furthermore, including examples of high-quality books on the theme of special needs in teacher training programmes can strengthen teachers' practices.