Research Information System
2nd International Ege Congress On Social, Humanities, Administrative, And Educational Sciences, İzmir, Turkey, 8 April - 10 May 2025, pp.37-44, (Full Text)
Erişilebilirlik Kuramı(Ariel, 1988, 1990, 2001, 2006, 2014), yazılı ya da sözlü anlatımda kullanılan
dilsel gönderim biriminin ya da bilgi parçalarının okuyucunun/dinleyicinin zihnindeki erişilebilirlik
düzeyini incelemektedir. Özellikle bağlam içindeki dilsel gönderim birimlerinin yorumlanma sürecini
açıklamaya odaklanan bu kurama göre kullanılan dilsel gönderim birimlerinin okuyucunun/dinleyicinin
zihnindeki bilgiye erişmek ve bilginin anlamlandırılmasını sağlamak için okuyucuya/dinleyiciye sinyaller
gönderdiğini, bu sinyallerin kişilerde aynı düzeyde olmadığını, dolayısıyla her dilsel gönderim biriminin
zihinsel erişilebilirlik düzeyinin eşit olmadığını varsaymaktadır. Erişilebilirlik Kuramına göre bir dilsel
gönderim biriminin zihinsel erişilebilirlik düzeyini belirleyen birden çok ölçüt vardır, bu ölçütlerden biri
de çalışmamızın odağına aldığımız dilsel gönderim biriminin sesbilgisel büyüklüğüdür. Temel aldığımız
kuram çerçevesinde bir dilsel gönderim biriminin sesbilgisel büyüklüğü arttıkça zihinsel erişilebilirliğinin
azaldığı savunulmaktadır. Bu çalışma söz konusu savunuyu sesbilgisel büyüklüğü düşük olan kısaltmalar
ekseninde tartışmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda dilbilim alanında yayımlanmış 20 bilimsel
araştırma makalesi çalışmamızın veritabanı olarak alınmış, kısaltmaların açıklayıcı karşılıklarının ve/
ya tam açılımlarının metinde kodlanıp kodlanmamasının zihinsel erişilebilirlik tartışmasında ölçüt
olarak alınabileceği varsayılmıştır; çünkü kısaltmaların açıklanıp açıklanmaması yazarın, okuyucunun
zihinsel erişilebilirliğini nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir. 146 kısaltma arasından açıklayıcı karşılıkları
kodlananların okuyucunun belleğinde erişilebilir olmadığı, açıklayıcı karşılıkları kodlanmayanların ise
bilimsel makale okuyucuları için zaten erişilebilir olduğu öngörümüzün değerlendirildiği çalışmamızdan
elde edilen veriler, veritabanındaki metinlerin %62,75’inde kısaltmaların açıklayıcı karşılıklarının
bulunduğunu, %37,67’inde ise bulunmadığını göstermiştir. Buna göre yazarların, sesbilgisel yükünü
düşürdükleri birimin evrensel, toplumsal ve/ya kültürel olarak önceden bilindiğini ya da ilgili alanda sık
kullanıldığından bilinme/tahmin edilme olasılıklarının yüksek olduğunu varsaydıklarında, kısaltmaların
tam açılımlarını kodlamadıkları sonucuna ulaşılmıştır. Akademik yazımda kısaltmaların kullanımına
ilişkin veri temelli bir değerlendirme yapan çalışmamız, zihinsel erişilebilirlik ve bilimsel iletişim
alanına bir katkı sağlamaktadır.