Atatürk'ün Kişisel Kütüphanesindeki Coğrafya Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme
VIII. Uluslararası Coğrafya Eğitimi Kongresi, Artvin, Türkiye, 16 - 20 Eylül 2026, ss.37-38, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Artvin
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.37-38
- Dokuz Eylül Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, devlet adamlığının yanı sıra çocukluk yıllarından itibaren geliştirdiği güçlü okuma alışkanlığıyla da tanınmaktadır. Atatürk, “Ben çocukken fakirdim, iki kuruş elime geçince bunun bir kuruşunu kitaba verirdim. Eğer böyle olmasaydım bu yaptıklarımın hiçbirisini yapamazdım.” sözüyle kitaplara verdiği önemi ve okumanın hayatındaki belirleyici rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Yaşamı boyunca bu alışkanlığı sürdüren Atatürk’ün öncülüğünde, Cumhuriyet’in ilanından sonra özellikle eğitim alanında birçok yenilikçi çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmaların en önemlilerinden biri, 1935 yılında kurulan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’dir. Atatürk’ün dil, tarih ve coğrafya alanlarına verdiği önem, bu fakültenin kurulmasına öncülük etmesiyle somut bir nitelik kazanmıştır. Bu çalışma, Atatürk’ün kişisel kütüphanesinde bulunan, adında “Coğrafya” ibaresi yer alan veya coğrafya bilimiyle doğrudan ilişkili olan, kendisi tarafından okunarak notlar alınmış eserleri incelemek ve Atatürk’ün coğrafya alanındaki birikiminin beslendiği temel kaynakları ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Atatürk’ün coğrafya alanındaki birikimini şekillendiren kaynakları ele alan çalışmaların sayısının oldukça sınırlı olması araştırmaya ayrı bir önem kazandırmaktadır. Araştırmada, Atatürk’ün okuduğu coğrafya kitapları; eserlerin yazarları, içerdikleri temel coğrafi konular ve dönemin coğrafya anlayışını yansıtan özellikleri bakımından incelenmiştir. Söz konusu eserlerin, Atatürk’ün coğrafya alanındaki birikimlerinin oluşumunu anlamaya ve dönemin coğrafya anlayışını değerlendirmeye katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışmada, öncelikle Atatürk’ün kişisel kütüphanesine ilişkin literatür taranmış, ardından Anıtkabir Derneği tarafından yayımlanan 24 ciltlik “Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar” serisinde ve Cumhurbaşkanlığı’nın yayımladığı “Atatürk’ün Kitaplığı” çalışmasında yer alan coğrafya alanıyla ilişkili eserler nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi kapsamında değerlendirilmiştir. Doküman incelemesi sonucunda coğrafya alanıyla ilişkili 302 eser tespit edilmiştir. Bu eserlerde; dünyanın oluşumu, coğrafya sözlükleri, bölgesel coğrafya, ülkeler coğrafyası ve seyahatnameler gibi farklı konuların ele alındığı belirlenmiştir. Kitapların büyük ölçüde Türk, Alman, İngiliz ve Fransız kökenli farklı yazarlar tarafından kaleme alındığı görülmüştür. Bu yazarlar arasında tarihçiler, sözlük bilimciler, kâşifler, diplomatlar, antropologlar, jeologlar, arkeologlar, zoologlar ve coğrafyacılar yer almaktadır. Yazarlar arasında Alexander von Humboldt, Élisée Reclus, Raoul Blanchard, Emmanuel de Martonne, Vital Cuinet, Paul Vidal de la Blache, Lucien Gallois, Faik Sabri Duran, İbrahim Hakkı Akyol gibi coğrafya biliminin gelişimine önemli katkılar sağlamış coğrafyacıların eserlerinin Atatürk’ün kütüphanesinde yer aldığı tespit edilmiştir. Araştırma bulguları, Atatürk’ün dönemin önde gelen Avrupa coğrafyacılarının eserlerini yakından takip ettiğini ve disiplinler arası bir okuma perspektifine sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmada elde edilen bulgular doğrultusunda, Atatürk’ün kütüphanesinde yer alan coğrafya eserlerinin yalnızca bibliyografik özellikleri bakımından değil, içerikleri açısından da ayrıntılı biçimde incelenmesi önerilmektedir. Gelecekte yapılacak araştırmalarda kütüphanede yer alan jeoloji, antropoloji, tarih, jeopolitik gibi diğer disiplinlerdeki eserlerin de benzer bir yaklaşımla değerlendirilmesi, Atatürk’ün düşünsel altyapısının ve bilimsel birikiminin daha bütüncül bir bakış açısıyla ortaya konulmasına katkı sağlayacaktır.
Mustafa Kemal Atatürk, the founder of the Republic of Turkey, is known not only for his statesmanship but also for the strong reading habit he cultivated from childhood. Through his words “When I was a child, I was poor; whenever I got hold of two kuruş, I would spend one of them on a book. Had I not done so, I could not have accomplished any of the things I did” Atatürk clearly demonstrates the importance he placed on books and the pivotal role reading played in his life. Under the leadership of Atatürk who maintained this habit throughout his life numerous innovative initiatives were undertaken following the proclamation of the Republic, particularly in the field of education. One of the most significant of these initiatives was the establishment of the Faculty of Language, History and Geography in 1935. Atatürk’s emphasis on the fields of language, history, and geography found concrete expression in his spearheading of this faculty’s creation. This study was prepared to examine works from Atatürk’s personal library specifically those containing the word "Geography" in their titles or directly related to the science of geography that he had read and annotated, and to identify the fundamental sources that informed his knowledge in the field of geography. The fact that there are very few studies examining the sources that shaped Atatürk’s knowledge of geography lends particular significance to this research. In this study, the geography books Atatürk read were analyzed in terms of their authors, the fundamental geographical topics they covered, and the characteristics reflecting the geographical perspective of the era. It is anticipated that these works will contribute to understanding the development of Atatürk’s geographical knowledge and to evaluating the geographical understanding of the period. In this study, the literature regarding Atatürk’s personal library was first reviewed; subsequently, works related to the field of geography found in the 24-volume series *Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar* (Books Read by Atatürk) published by the Anıtkabir Association and the study *Atatürk’ün Kitaplığı* (Atatürk’s Library) published by the Presidency were evaluated through document analysis, a qualitative research method. As a result of the document analysis, 302 works related to the field of geography were identified. It has been determined that these works cover diverse topics such as the formation of the world, geographical dictionaries, regional geography, the geography of various countries, and travelogues. It is evident that the books were largely authored by writers of Turkish, German, British, and French origin. These authors include historians, lexicographers, explorers, diplomats, anthropologists, geologists, archaeologists, zoologists, and geographers. It has been determined that Atatürk’s library contained works by geographers who made significant contributions to the development of the science of geography such as Alexander von Humboldt, Élisée Reclus, Raoul Blanchard, Emmanuel de Martonne, Vital Cuinet, Paul Vidal de la Blache, Lucien Gallois, Faik Sabri Duran, and İbrahim Hakkı Akyol. Research findings reveal that Atatürk closely followed the works of prominent European geographers of the era and possessed an interdisciplinary reading perspective. Based on the findings of the study, it is recommended that the geography works in Atatürk’s library be examined in detail not only in terms of their bibliographic characteristics but also regarding their content. In future research, evaluating works from other disciplines housed in the library such as geology, anthropology, history, and geopolitics using a similar approach will contribute to revealing Atatürk’s intellectual foundation and scientific background from a more holistic perspective.