Akademik Veri Yönetim Sistemi
X. Ulusal Üstün Yeteneklilerin Eğitimi Kongresi, İzmir, Türkiye, 2 - 04 Mayıs 2025, ss.587-590, (Özet Bildiri)
Özet
Günümüzde bilim, sanat ve teknoloji gibi alanlarda yaşanan hızlı ve köklü dönüşümler,
toplumların bu değişimlere sadece ayak uydurmasını değil, aynı zamanda onları
yönlendirebilecek donanıma sahip bireyler yetiştirmesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda
ülkelerin küresel ölçekte söz sahibi olabilmesi, sahip oldukları üstün yetenekli bireylerin
potansiyellerini tanıyarak onları toplumsal kalkınmanın aktif özneleri haline getirmeleriyle
doğrudan ilişkilidir (Dönmez, 2017; Kurnaz, 2014). Tarihsel olarak da pek çok devlet, bilim,
sanat, spor ve liderlik gibi alanlarda öne çıkmak adına üstün yetenekli bireylerden faydalanma
yoluna gitmiştir (Fisher, 2013). Günümüzde ise bu bireyler sadece sosyal ve kültürel alanlarda
değil, aynı zamanda ekonomik yeniliklerin arkasındaki temel aktörler olarak görülmektedir
(Clinkenbeard, 2007; Florida, 2005; Rindermann vd., 2009; Yakavets, 2014).
Üstün yeteneklilik, farklı disiplinlerde çeşitli biçimlerde tanımlanmış bir kavramdır. Marland’ın
(1972) öncülüğünü yaptığı çalışmalardan günümüze kadar farklı tanımlar geliştirilmiştir.
Özbay (2013), üstün yetenekli bireyleri yalnızca akademik anlamda değil, yaratıcılık, görev
bilinci ve sıra dışı düşünme biçimleriyle öne çıkan bireyler olarak tanımlar. Millî Eğitim
Bakanlığı (MEB, 2015) ise bu öğrencileri zekâ, yaratıcılık, liderlik ve özel akademik alanlarda
yaşıtlarından belirgin biçimde farklı performans sergileyen bireyler olarak tanımlamaktadır.
Renzulli’nin (1986) geliştirdiği üç halkalı modelde ise üstün yetenek, ortalamanın üzerinde
zekâ, yüksek düzeyde yaratıcılık ve güçlü bir görev bağlılığı özelliklerinin kesişimi olarak
açıklanmaktadır. Bu yetenekler; matematik, edebiyat ya da sanat gibi genel performans
alanlarında olduğu kadar; oyun yazarlığı, reklamcılık veya görsel iletişim gibi özgün ve dar
kapsamlı alanlarda da kendini gösterebilir.
Üstün yetenekli öğrenciler farklı sosyo-ekonomik çevrelerde bulunabilmekte ve akranlarından
ayrışan özellikleri nedeniyle özel eğitim ihtiyacı duyabilmektedirler (Sternberg, 2004). Bu
ihtiyaçların etkili biçimde karşılanabilmesi; nitelikli programlar, bu programları
uygulayabilecek uzman öğretmenler, vizyoner yöneticiler ve bilinçli aileler aracılığıyla
mümkündür (Karakuş, 2010; Polyzopoulou et al., 2014; Summak & Şahin, 2014). Bu noktada
ailelerin rolü özellikle önem kazanmaktadır. Çünkü çocuğun eğitim sürecindeki
yönlendirilmesi ve desteklenmesi büyük ölçüde ailenin sorumluluğundadır (Koç, 2016; López-
Aymes vd., 2014). Ailelerin bu sorumluluğu yerine getirebilmeleri için başvurabilecekleri
kurumlardan biri, MEB’e bağlı olarak faaliyet gösteren ve ücretsiz hizmet sunan Bilim ve Sanat
Merkezleri’dir (BİLSEM) (Kurnaz, 2014; MEB, 2015; Tortop, 2012).
BİLSEM’ler, okul öncesinden başlayarak lise çağını kapsayan süreçte üstün yetenekli
öğrencilerin potansiyellerini en üst düzeyde gerçekleştirmelerine olanak sağlayan özel eğitim
kurumlarıdır. Bu kurumlar; öğrencilerin bireysel yeteneklerini keşfetmeleri, geliştirmeleri ve
anlamlı çıktılar üretebilmeleri için çeşitli aşamalardan oluşan programlar sunmaktadır. Eğitim
süreci; uyum, destek eğitimi, bireysel yetenekleri fark ettirme, özel yetenekleri geliştirme ve
proje üretimi gibi aşamalardan oluşmaktadır (MEB, 2015). Öğrenciler, öğretmenleri tarafından
aday gösterildikten sonra çeşitli değerlendirme süreçlerinden geçerek BİLSEM’e kabul
edilmektedirler (Şahin & Kargın, 2013). BİLSEM’lerde fen, matematik ve sosyal bilimler gibi
akademik alanların yanı sıra, resim, müzik, drama, robotik ve akıl oyunları gibi çeşitli atölye
temelli etkinliklerle çok boyutlu bir gelişim ortamı sunulmaktadır.
Ancak yapılan araştırmalar, BİLSEM’lerin üstün yeteneklilerin eğitimi konusunda önemli
katkılar sunduğu halde, bazı yapısal sorunlarla karşı karşıya olduğunu göstermektedir. Bu
sorunlar arasında öğrenci devamsızlıkları, velilerin kuruma ilişkin beklentileriyle kurumun
sunduğu hizmetlerin örtüşmemesi ve ailelerin BİLSEM’in işleyişi hakkında yeterince bilgi
sahibi olmamaları sayılabilir (Karakuş, 2010; Keskin vd., 2013; Kılıç, 2015; Kurtdaş, 2012;
Sarı & Öğülmüş, 2014). Özellikle beklentilerin yönetilememesi, ailelerin çocuklarını kuruma
göndermeme kararına yol açabilmekte ve bu da öğrencilerin devamsızlık oranlarını
artırmaktadır (Oğurlu & Yaman, 2013). Bu bağlamda, hem velilerin hem de öğrencilerin
kuruma dair algılarının ve beklentilerinin sistematik biçimde incelenmesi, bu tür sorunların
çözümüne ışık tutabilir.
Bu araştırma, BİLSEM’e devam eden özel yetenekli öğrencilerin kuruma yönelik algılarını,
yeterlilik değerlendirmelerini ve beklentilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma nitel
yöntemle, olgubilim deseni kullanılarak gerçekleştirilecektir. Katılımcılar, İzmir ilinde çeşitli
BİLSEM’lerde öğrenim gören, 8–13 yaş aralığındaki öğrencilerden, maksimum çeşitlilik
örnekleme yöntemiyle belirlenecektir. Yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla
toplanacak veriler, içerik analiziyle temalar altında sınıflandırılarak değerlendirilecektir.
Beklenen sonuçlar doğrultusunda; öğrencilerin BİLSEM’i genel olarak olumlu
değerlendirmeleri, ancak bireysel farklılıklara göre özelleştirilmiş içeriklerde, sosyal etkileşim
olanaklarında ve proje temelli öğrenme uygulamalarında gelişim taleplerinin öne çıkması
beklenmektedir. Bu bağlamda elde edilecek bulguların, öğrenci merkezli bir gelişim anlayışıyla
BİLSEM’lerde gerçekleşen uygulamalarda zenginleştirmeye katkı sunması beklenmektedir.
Anahtar Sözcükler: BİLSEM, öğrenc4 algısı, yeterl4l4k, eğ4t4m beklent4s4, özel yetenekl4
öğrenc4ler .
588Kaynaklar
Clinkenbeard, P. R. (2007). Economics, psychology, and the development of talent: The impact
of economic forces on the education of gifted students. Gifted Child Today, 30(2), 19–
24. https://doi.org/10.4219/gct-2007-504
Dönmez, B. (2017). Üstün yetenekli öğrencilerin eğitimi: Türkiye’deki durum. Eğitim ve Bilim,
42(189), 1–20.
Fisher, D. (2013). Giftedness, creativity and talent development in historical perspective.
Roeper Review, 35(2), 94–101. https://doi.org/10.1080/02783193.2013.740600
Florida, R. (2005). The flight of the creative class: The new global competition for talent.
Harper Business.
Karakuş, Y. (2010). Üstün yetenekli bireylerin eğitiminde okul-aile iş birliğinin önemi. Türk
Eğitim Bilimleri Dergisi, 8(3), 567–582.
Keskin, H. K., Samancı, O., & Aydın, M. (2013). Bilim ve sanat merkezleri (BİLSEM):
Öğrenci, öğretmen ve veli görüşlerine göre değerlendirme. Eğitimde Nitel Araştırmalar
Dergisi, 1(1), 62–88.
Koç, E. (2016). Üstün yetenekli çocukların eğitiminde ailelerin rolü. Uluslararası Erken
Çocukluk Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 5(3), 50–60.
Kılıç, S. (2015). Bilim ve sanat merkezlerinin değerlendirilmesi: Öğretmen görüşleri. Eğitim ve
Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 76–89.
Kurnaz, A. (2014). Üstün yetenekli öğrencilerin eğitiminde Bilim ve Sanat Merkezlerinin
(BİLSEM) rolü. Milli Eğitim Dergisi, 203, 127–146.
Kurtdaş, A. (2012). Üstün yetenekli öğrencilerin eğitiminde karşılaşılan sorunlar: BİLSEM
örneği. Eğitim ve Bilim, 37(166), 103–115.
López-Aymes, G., Acuña, S. R., & Damián, S. L. (2014). Family functioning and academic
performance in gifted students. Gifted and Talented International, 29(1-2), 103–112.
Marland, S. P. (1972). Education of the gifted and talented (Vol. 1). U.S. Government Printing
Office.
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2015). Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi.
Oğurlu, Ü., & Yaman, E. (2013). Üstün yetenekli öğrencilerin okul dışı etkinlikleri ve Bilim
Sanat Merkezlerine ilişkin görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Dergisi, 13(1), 22–40.
Özbay, Y. (2013). Üstün yetenekli çocukların eğitimi. Nobel Yayıncılık.
Polyzopoulou, K., Kokaridas, D., Patsiaouras, A., & Evaggelinou, C. (2014). Attitudes of Greek
in-service and pre-service physical educators toward inclusion of students with
disabilities. International Journal of Special Education, 29(1), 1–9.
Renzulli, J. S. (1986). The three-ring conception of giftedness: A developmental model for
promoting creative productivity. In R. J. Sternberg & J. E. Davidson (Eds.), Conceptions
of giftedness (pp. 53–92). Cambridge University Press.
589Rindermann, H., Sailer, M., & Thompson, J. (2009). The impact of smart fractions, cognitive
ability of politicians and average competence of peoples on social development. Talent
Development & Excellence, 1(1), 3–25.
Sarı, H., & Öğülmüş, S. (2014). Üstün yetenekli öğrencilerin eğitimi: Karşılaşılan güçlükler ve
çözüm önerileri. Eğitim ve Bilim, 39(174), 64–79.
Şahin, F. T., & Kargın, T. (2013). Bilim ve Sanat Merkezlerinde uygulanan tanılama sürecinin
değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi,
14(1), 17–34.
Sternberg, R. J. (2004). Successful intelligence in the classroom. Theory into Practice, 43(4),
274–280. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4304_5
Summak, M. S., & Şahin, S. (2014). Bilim ve Sanat Merkezlerine devam eden öğrencilerin
yaşadıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 4(1), 1-
22.
Tortop, H. S. (2012). Üstün yetenekli bireylerin eğitiminde Bilim ve Sanat Merkezleri. Üstün
Zekâlılar Eğitimi ve Yaratıcılık Dergisi, 1(2), 35–45.
Yakavets, N. (2014). Reforming school leadership in Kazakhstan: A comparison of views and
practices. School Leadership & Management, 34(2), 165–177