Akademik Veri Yönetim Sistemi
34. Ulusal Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kongresi, Aydın, Türkiye, 29 Nisan - 03 Mayıs 2025, ss.440, (Özet Bildiri)
Giriş ve Amaç Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB), bireyin sosyal etkileşim, iletişim ve davranış alanlarında güçlükler yaşadığı, erken çocukluk döneminde başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. OSB’nin seyri, genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimiyle şekillenmekte olup, erken müdahale programlarına erişim ve ebeveyn desteği gibi faktörler çocuğun sosyal işlevselliği üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Son yıllarda yapılan çalışmalar, ebeveynlerin otistik özelliklerinin ve sosyal biliş becerilerinin çocuklarının otizmle ilişkili davranışları ve sosyal uyumları üzerindeki etkisini anlamaya yönelik ilgiyi artırmıştır. Bu çalışmada, ebeveynlerin otistik eğilimleri ve bilişsel-sosyal özelliklerinin çocuklarının sosyal gelişimi üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkilerini incelemek amaçlanmıştır. Yöntem Çalışmaya OSB tanısı almış 27 çocuk ve ebeveynleri dahil edilmiştir. Çocukların otizmle ilişkili davranışları Otizm Davranış Kontrol Listesi (ABC), sosyal işlevselliği ise Sosyal İşlevsellik Ölçeği (SİÖ) ile değerlendirilmiştir. Ebeveynlerin bilişsel-sosyal özellikleri ise toplam IQ (TIQ), soyut sosyal akıl yürütme (UOT), pragmatik zihin kuramı (Hinting Task), duygusal zihin kuramı (RMET) ve otistik eğilimler (AQ) ölçekleriyle ölçülmüştür. Bayesci aracılık modeli kullanılarak, ebeveyn faktörlerinin çocukların otizmle ilişkili davranışları (ABC) üzerindeki dolaylı etkileri ve sosyal işlevsellik (SİÖ) üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkileri analiz edilmiştir. Tüm analizler R programında brms paketi kullanılarak gerçekleştirilmiş ve Hamiltonian Monte Carlo yöntemleri ile tahmin edilmiştir. Eksik veri problemini minimize etmek için MICE yöntemiyle çoklu veri tamamlama uygulanmış, model uyumu leave-one-out çapraz doğrulama (LOO) ile test edilmiştir. Bulgular Anne modeli analizinde, annenin otistik eğilimlerinin (AQ) çocukların otizmle ilişkili davranışlarını anlamlı şekilde artırdığı bulunmuştur (Estimate = 2.05, 95% CI [0.18, 3.98]). Otizmle ilişkili davranışlar arttıkça çocukların sosyal işlevselliği azalmaktadır (Estimate = -1.21, 95% CI [-1.53, -0.90]). Bununla birlikte, annenin pragmatik zihin kuramı becerisi (Hinting Task), çocukların sosyal gelişimi üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir (Estimate = 6.36, 95% CI [0.58, 11.93]). Baba modeli analizinde, yalnızca babanın otistik eğilimlerinin (AQ) çocukların otizmle ilişkili davranışlarını artırdığı bulunmuştur (Estimate = 3.37, 95% CI [0.88, 5.95]). Ancak, babanın sosyal biliş becerilerinin (Hinting, RMET, UOT) çocukların sosyal işlevselliği üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmamıştır. Sonuç ve Tartışma Elde edilen bulgular, ebeveynlerin otistik eğilimlerinin çocukların sosyal gelişimi üzerinde hem doğrudan hem de dolaylı etkiler oluşturduğunu göstermektedir. Özellikle annenin sosyal biliş becerileri, çocukların sosyal işlevselliğini artırıcı bir faktör olarak öne çıkarken, babanın sosyal biliş becerilerinin doğrudan bir etkisi tespit edilmemiştir. Bu sonuçlar, değişen dünyada çocukları koruma ve destekleme stratejilerinin ebeveynlerin bilişsel ve sosyal özellikleri dikkate alınarak oluşturulması gerektiğini göstermektedir. Özellikle anne-çocuk etkileşimlerinin çocuğun sosyal gelişimi üzerindeki koruyucu etkisi vurgulanarak, ebeveyn eğitim programlarının sosyal biliş becerilerini geliştirecek şekilde düzenlenmesi önerilmektedir. Çalışma, ebeveynlerin otistik eğilimleri ve sosyal biliş becerilerinin çocukların gelişimi üzerindeki etkilerini anlamaya yönelik mevcut literatüre katkıda bulunarak, erken müdahale programlarının önemini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Otizm Spektrum Bozukluğu, Ebeveyn otistik eğilimleri, Zihin kuramı, Sosyal İşlevsellik Ölçeği, Otizm Davranış Kontrol Listesi