Afetlerin Tarihi Kentlere Etkisinin Koruma Bağlamında Değerlendirilmesi: İzmir Örneği


Akyüz Levi E. E., Tunca U. D.

IV. Kentsel Morfoloji Sempozyumu."Morfolojinin Evrimi: Geçmişten Geleceğe, Teoriden Pratiğe", Konya, Turkey, 31 May - 02 June 2023, pp.268-281

  • Publication Type: Conference Paper / Full Text
  • City: Konya
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.268-281
  • Dokuz Eylül University Affiliated: Yes

Abstract

Gelişime çok uygun coğrafi konumu ile tarihsel süreçte önemini koruyan, 16. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak Anadolu’nun ipek ticaret merkezi, Osmanlı’nın en önemli ihraç limanı niteliğini yansıtan İzmir, kent yaşamını derinden etkileyen pek çok afet yaşamıştır. Özellikle depremler ve yangınlar, sebep oldukları can ve mal kayıpları yanı sıra, sonrasında şehrin sosyal ve ticari yaşamına etkisi bağlamında en önemlileridir.

Çalışmanın amacı, İzmir kentinde tarihsel süreçte görülen afetlerin tarihi çevrelere etkisini irdelemektir. Özellikle 17. yüzyıl sonrasında gerçekleşen deprem ve yangınların kent dokusuna ve gelişimine etkileri, kent silüetinde yarattığı değişimlerin irdelenmesi çalışmanın kapsamını oluşturmaktadır.

Kentin tarihsel sürecinde pek çok büyük deprem olmuştur. M.S. 178 depreminde kentin büyük bölümü harap duruma gelmiş, iç liman kapanmıştır. Bizans Döneminde Justinian zamanındaki deprem sonrasında kent yeniden imar edilmiştir. 1654 yılında meydana gelen deprem kent hayatını etkilemiş, 1688’deki korkunç deprem ve ardından gerçekleşen yangın İzmir’in çok büyük ticaretinin parıltısını söndürür gibi olmuştur. Kentteki kervansaray, dükkân ve camilerin çoğu yıkılmış, evler oturulamayacak duruma gelmiştir. İzmir’i adeta yok eden deprem sonrasında, yabancı tüccarlar başka bir ticari merkez oluşturmayı düşünmüşlerse de, sonunda kent yeniden imar edilmiştir.

İzmir’de 16. yüzyıl sonlarından 20. yüzyıl başlarına kadar kentin büyük bölümünü saran ve yok eden çok sayıda yangın olduğu bilinmektedir. Bunlar arasında, 1742 yılında Yahudi Mahallesi’nde başlayan yangının diğer bölgelere sıçramasıyla 48 saat içinde şehrin üçte ikisini yok ettiği belirtilmektedir. 1841’de Kemeraltı bölgesinde çıkan yangın da kentin yarısını etkileyen büyük bir yıkıma sebep olmuştur. 1922 Büyük İzmir Yangını ise kentin işgalden kurtuluşu sürecinde yaşanan savaşın yıkıcı etkisinin daha da artmasına yol açmış, kent merkezinde büyük bir alan yok olmuş ve Cumhuriyet Dönemi planlama çalışmaları ile yeniden düzenlenmiştir.

Son olarak 2020 yılında kentte gerçekleşen büyük deprem başta Bayraklı semti olmak üzere, Karşıyaka ve Alsancak’ta etkili olmuştur. Bayraklı’da yıkılan pek çok apartman yapısı can kayıplarına neden olmuştur. Kentteki çok sayıda yapı oturulamaz duruma gelmiş ve bazı bölümler büyük ölçüde yeniden yapılanmıştır.

Tüm bu afetler, tarihi kent dokusu içinde birçok yapının yok olmasına ya da hasar görmesine sebep olmuştur. Ancak, özellikle 19. Yüzyıl öncesindeki afetlerde yıkıma uğrayan tarihi yapılarla ilgili bilgiler oldukça kısıtlıdır. Bu çalışmada bölgesel olarak kent içinde hasar gören, değişime uğrayan alanlar kronolojik olarak değerlendirilecek ve yıkıma uğradığı bilinen anıtsal yapıların kent içindeki konumları tespit edilerek kent dokusunda ve siluetindeki değişim ortaya konulmaktadır.

Literatür araştırması, belge analizi ve tarihsel yöntem ile ele alınacak olan çalışmada, tarihsel süreçte afetlerin İzmir’in kentsel gelişimi üzerindeki etkisi, 2020 depremi sonrasındaki mevcut durum, güncel planlama kararları ve yapılaşmalar değerlendirilerek, kentin tarihi dokusunun korunması ve kıyı siluetinin geleceği bağlamında irdelenmektedir.