Nihat Erim'in Özel Arşivindeki Belgelere Göre 12 Mart Dönemi Türk Yunan İlişkileri

Gülen, AHMET

Nihat Erim'in Özel Arşivindeki Belgelere Göre 12 Mart Dönemi Türk Yunan İlişkileri

Cumhuriyet ve İzmir Yolunda Bir Ömür: Yaşar Aksoy Armağanı, Prof. Dr. Nahide Şimşir Doç. Dr. Gül Çakır, Editör, Post Kitap, İstanbul, ss.214-231, 2026

Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
Basım Tarihi: 2026
Yayınevi: Post Kitap
Basıldığı Şehir: İstanbul
Sayfa Sayıları: ss.214-231
Editörler: Prof. Dr. Nahide Şimşir Doç. Dr. Gül Çakır, Editör
Dokuz Eylül Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

12 Mart döneminin ilk Başbakanı Nihat Erim siyasette aktif rol aldığı dönemlerde düzenli arşiv oluşturan devlet adamlarından birisidir. Erim’in şahsi arşivinde yer alan evraklar arasında 12 Mart dönemi Türk-Yunan ilişkilerine ışık tutacak önemli belgeler vardır. Nihat Erim’in Başbakanlığı döneminde Türkiye’nin en önemi dış politika konusu Kıbrıs sorunudur. Kıbrıs sorununun Cumhuriyet dönemindeki gelişiminden kısaca söz etmek gerekirse, aslında Lozan’dan bu yana bir İngiliz toprağı sayılan Kıbrıs’ta 1950’de yapılan halkoylamasıyla Rumların Enosis merkezli faaliyetleri artmıştır. Amaç Kıbrıs adasını Yunanistan’a bağlamaktı ve bu hedef bölgede iki toplum arasında yoğun çatışmalara yol açmıştır. Çatışmalı süreç 1959 tarihli Londra ve Zürih Antlaşmalarıyla yeni bir aşamaya geçmiş ve 1960’ta Türkiye İngiltere Yunanistan’ın garantörlüğünde Kıbrıs’ta toplumlararası eşitlik temelinde yeni bir Cumhuriyet kurulması sağlanmıştır. Bu süreçte 12 Mart döneminin Başbakanı Nihat Erim de aktif diplomasi yürütmüş ve Kıbrıs Anayasası’na katkıda bulunmuştur. 1960 kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, Cumhurbaşkanı Makarios’un 1962 yılında Türkiye’ye gelmiş ve anayasada değişiklik yaparak Türklerin kazanımlarını ortadan kaldırma talebini ilk kez dile getirmiştir. Rum lider anayasanın öngördüğü Kıbrıs’taki ordu yapısının Rumlar lehine değiştirilmesi, Cumhurbaşkanı ve yardımcısına verilen veto haklarının kaldırılmasını ve bu sayede Temsilciler Meclisi’nden Rumlar lehine karar çıkmasının kolaylaşması gibi maddelerde değişiklik istemişti. Bu ve benzeri talepler döneminin Başbakanı İsmet İnönü tarafından kabul edilmemiştir. 1965-1971 arası dönemde zaman zaman Kıbrıs’ta Rumların şiddet eylemleri yaşanmışsa da ağırlıklı olarak diplomasiyle çözüm arayışları devam etmiştir. 1967’de Dr. Fazıl Küçük ve Rauf Denktaş’tan oluşan Kıbrıs liderliği Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi’ni kurmuş, 1968’de de Türklerle Rumlar arasında toplumlararası görüşmeler başlamıştır. 1970 senesinde Klerides ve Rauf Denktaş arasındaki görüşmeler sırasında yerel özerklik konusu ele alınmıştır. 12 Mart döneminde Nihat Erim’in Başbakanlığa gelişi sırasında Kıbrıs meselesinde toplumlararası görüşmeler devam etmekteydi.

Erim’in arşivindeki belgelerde ara rejim döneminde Türk dış politikasının iki konusu hakkında üretilen siyasete dair mühim bilgiler yer almıştır: Heybeliada Ruhban Okulu meselesi ve Kıbrıs sorunu. Dolayısıyla makale bu iki güncel sorun üzerinden 12 Mart dönemi Türk-Yunan ilişkileri Nihat Erim’in arşivindeki belgeler ana ekseninde ele alınmıştır. Dolayısıyla bu çalışma ikincil kaynaklardan daha çok arşiv belgeleri temel alınarak hazırlanmıştır. Nihat Erim, Başbakan olduğu dönemde Yunan yetkililerle tutanakları oluşturulan görüşmeler yapmıştır. Tutanaklara göre 1971 yılına ait bu görüşmelerin üçü o dönemin Yunanistan Büyükelçisi Tzounis’le, biriyse eski bakanlardan 1972’de Yunan eski Koordinasyon Bakanı Markezinis’le yapılmıştır. Bu görüşmeler o yıllarda kapatılan Heybeliada Ruhban Okulu’na ilişkin mühim bilgiler içermektedir. Ele alınacak tebliğde bu okulun neden ve hangi gerekçelerle kapatıldığı, Yunanistan’ın buna ilişkin ileri sürdüğü tezler ve bu tezlere karşı Türkiye’nin kararının gerekçelerine dair önemli veriler sunulması hedeflenmektedir. Nihat Erim’in Arşivi’nde Türkiye’nin Kıbrıs siyasetine dair, Amerikan, İngiliz ve Yunan yetkilerle yapılan görüşme tutanakları 12 Mart dönemi Türk-Yunan ilişkileri bağlamında Kıbrıs sorununun ele alınışı ve üretilen politikalara dair mühim bilgiler ihtiva etmektedir. Yunanlı yetkililerle yapılan görüşmeler haricinde ABD’li, İngiliz ve Sovyet devlet adamlarıyla Nihat Erim arasında yapılan müzakerelerde de Türk-Yunan ilişkileri ele alınmıştır. Çalışmada bu görüşmelerin iki devlet arası ilişkileri ele alan kısımlarından da faydalanılmıştır. Ancak bu çalışma doğal olarak yalnızca Nihat Erim’in özel arşivinde bulunan belge ve metinleri esas alarak hazırlanmıştır. Yani çalışmanın kapsamı sadece 1971 yılındaki arşiv görüşmeleriyle sınırlıdır. 12 Mart döneminin Başbakanlarından Nihat Erim’in arşivindeki belgeler 1971 sürecindeki Türk-Yunan ilişkileri konusunda önemli veriler içermektedir. Dönemin iki devlet arasındaki en mühim konusu doğal olarak Kıbrıs sorunudur. 1955’ten beri süren bu önemli mesele dışında 12 Mart döneminde Türk-Yunan ilişkilerini etkileyen bir başka önemli hadise Heybeliada Ruhban Okulu’nun kapatılması kararıdır. Arşiv belgelerinde buna ilişkin veriler Kıbrıs’a nazaran sınırlı olmasına rağmen önemli bilgiler sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi’nin özel okulların kapatılması kararıyla 1971 başında yani 12 Mart’tan evvel kapatılan Heybeliada Ruhban Okulu’na dair karar Yunanistan’ın itirazıyla karşılanmıştır. Bu itirazın temel gerekçesi Ruhban Okulu’nun bir yüksek okul sayılamayacağı tezidir. Kâr amacı olmayan bu okul sadece din adamı yetiştiren bir okuldu Yunanlılara göre. Ne var ki, bu hususa dair Başbakan Nihat Erim’in talimatıyla yapılan incelemede daha 1968’de Yunanlılar tarafından Türkiye’ye verilen Ruhban Okulu’nun yüksek okul olduğuna dair belge çerçevesinde Yunan itirazı reddedilmiştir. Böylece Türk tarafı hem bir iç meseleye dışarıdan gelecek bir müdahaleyi önlemiş ve hem de Yunan itirazlarının önüne set çekmiştir. Dolayısıyla 12 Mart günlerinde Erim’in Başbakanlığı boyunca Heybeliada Ruhban Okulu hakkında onun kişisel arşivine giren başka belge yoktur. Kıbrıs sorununa dair başta Yunan yetkililer olmak üzere farklı devlet adamlarıyla yapılan mülâkatların arşivlere yansıyan birkaç sonucu vardır. Türk tarafı kesin olarak 1959 yılında imzalanan Londra ve Zürih Antlaşmalarının ortadan kaldırılmasına karşıdır. Makarios’un daha 1962’de bu yöndeki teşebbüsleri ve sonrasında yaşanan kanlı süreç sıklıkla Erim tarafından Yunanlılarla diğer ilgililere anımsatılmıştır. Bu net bir şekilde Kıbrıs Türk cemaatinin kazanılmış haklarından vazgeçilmeyeceği mesajı verilmiştir. Bunun yanı sıra Başbakan Erim, Türkiye olarak ikili antlaşmalar temelinde bazı tadilatlar yapılmasına açık olduklarını da vurgulamıştır. Kıbrıs konusundaki kararlılık açık şekilde Sovyet Rusya’ya da iletilmiştir. Nihat Erim’in arşivindeki bir başka önemli belge Cumhuriyetin kurucu isimlerinden ve o zamanlar CHP Genel Başkanı olan İsmet İnönü’yle Rus Büyükelçi Groubyakov arasındaki görüşmedir. Bu görüşmenin resmî bir mahiyeti olmamasına rağmen 1962-64 sürecinde Kıbrıs siyasetini idare eden kişinin İnönü olması yönünden önemlidir. Nitekim Sovyetler’in Kıbrıs sorunundaki düşüncelerini dinleyen İsmet İnönü, Kıbrıs’ dair imzalanan uluslararası antlaşmalara ne ABD’nin ne de Rusya’nın taraf olmadıklarını anımsatarak her iki devletin de Kıbrıs sorununun dışında olduklarını açık şekilde ifade etmiştir. Böylece İnönü de 12 Mart döneminde hükûmetin Kıbrıs siyasetine ve Türk-Yunan ilişkilerindeki siyasetine destek vermiştir.